یک راه برای دفاع در مقابل تکانه‌های ناراحت‌کننده، نسبت دادن آن‌ها به فرد یا چیز دیگر است. این مکانیزم دفاعی، فرافکنی نامیده می‌شود. در این مکانیزم تکانه‌های شهوت‌انگیز، پرخاشگرانه و تکانه‌های غیرقابل‌قبول دیگر طوری ادراک می‌شوند که به دیگران نسبت داده می‌شوند، نه خود فرد. درواقع فرد می‌گوید: «من از او متنفر نیستم، او از من نفرت دارد». یا ممکن است مادری سائق جنسی خود را به دختر جوانش نسبت دهد. این تکانه بازهم آشکارشده، اما به‌صورتی که برای فرد کمتر تهدیدکننده است.

مفهوم فرافکنی می‌تواند گسترده‌تر از نسبت دادن تکانه‌های ناراحت‌کننده به دیگران باشد. به‌طور کلی هر وقت این پیش‌فرض را داشته باشیم که دیگران هم مانند ما فکر می‌کنند، به‌نوعی در حال فرافکنی‌کردن هستیم. الزامی ندارد نقاط ضعف ما فرافکنی شود. حتی نکات مثبت و خنثی نیز می‌تواند فرافکنی شود. به‌طور مثال کسی که بسیار ساده‌لوح یا قابل‌اعتماد است، همه را قابل‌اعتماد می‌داند و به‌سادگی به دیگران اعتماد می‌کند. یا فردی که صبح زود بیدار می‌شود فکر می‌کند دیگران هم همین‌گونه هستند.

دیوید هیوم و اسپینوزا معتقد بودند این مکانیزم را فقط در قبال انسان‌های دیگر بکار نمی‌بریم. حتی ممکن است ویژگی‌های ذهنی بشر را به طبیعت یا خدا و به‌طورکلی جهان هستی نسبت دهیم. آنها این نوع طرز تفکر را عمیقاً غلط می‌دانستند. اسپینوزا برای این‌که نسبت دادن ویژگی‌های بشری به خدا یا طبیعت (اسپینوزا آنها را به یک معنی بکار می‌برد) را توضیح دهید چنین می‌گوید: “اگر مثلث‌ها زبان داشتند، خدا را کامل‌ترین مثلث‌ها و اگر دایره‌ها زبان داشتند، خدا را کامل‌ترین دوایر می‌دانستند و هر موجودی خواص خود را به خدا یا طبیعت نسبت می‌دهد”. هیوم معتقد بود چون ذهن ما بر اساس علیّت کار می‌کند خیال می‌کنیم سازوکار طبیعت هم به همین شکل است و علیت را یک اصل مطلق جهانی می‌دانیم.

همان‌طور که می‌بینیم پیش از فروید این مفهوم به نحوی مطرح‌شده بود و دنیای روانشناسی منتظر بود تا فروید آن را در سطح درون‌روانی بکار برد.

در بسیاری از اختلالات روانی این مکانیزم به‌وضوح دیده می‌شود. در اختلال شخصیت پارانوئید ممکن است فردی که خود تمایلات آسیب‌رسانی و خودخواهانه دارد، آنها را با فرافِکنی به دیگران، به افراد دیگر نسبت دهد. به‌این‌ترتیب همه انسان‌ها و حتی جهان را به‌نوعی خطرناک می‌بیند، به همین دلیل اعتماد برای آنها کار تقریبا غیرممکنی است. یا در اختلال شخصیت وسواسی که فرد همیشه به دنبال کمال‌های شخصی خود می‌گردد، انتظار دارد دیگران هم مانند او فِکر کنند و همان اخلاقیات و استانداردها را داشته باشند. وقتی دیگران استانداردهای متفاوتی را ارائه می‌دهند این افراد آزرده و عصبانی می‌شوند. اختلال شخصیت وابسته که تمایل زیادی به کمک کردن به دیگران بخاطر ترس از دست دادن آنها دارد، همین انتظار را از دیگران دارد و فکر می‌کند دیگران هم باید چنین دغدغه‌ای داشته باشند.

آرون بِک که یک روان‌شناس شناختی است و از اساس با نظرات روان‌کاوانه فروید زاویه دارد، معتقد است که باورهای بنیادی یک فرد، که تمام رفتار و عواطف او را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند، معطوف به سه چیز هستند: خود، دیگری و جهان. از این منظر اگر ما باورهای ناکارآمدی نسبت به این سه مورد داشته باشیم، دچار انواع اختلالات روانی و رنج‌های غیرمعمول خواهیم شد. همچنین دیدید مکانیزم دفاعی فرافکنی، چطور باورهای فرد نسبت به خود، دیگران و جهان را منحرف می‌کند. با ترکیب این دو نظر می‌فهمیم که چطور سنگ بنای بسیاری از رنج‌های روان‌رنجوری که می‌بریم ریشه در فرافکنی دارند. با این که این دو دانشمند، ریشه در دو مکتب فکری متضاد دارند و از ادبیات متفاوتی استفاده می‌کنند، می بینیم درباره‌ی یکسان بودن ماهیت بسیاری از اختلالات روانی و ارتباطشان با فرافکنی از نظر مفهومی نظراتی مشابه دارند.

“دکتر بهروز هاشمی”

The post مکانیزم دفاعی فرافکنی appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

همان‌طور که در مقاله‌ی مکانیزم‌های دفاعی گفته شد، این مکانیزم‌ها را به‌نوعی انحراف کامل یا نسبی از واقعیت دانستیم. این ایده که ما تجارب هیجانی نامطبوع را فراموش می‌کنیم و آن را از هشیار به ناهشیار هدایت می‌کنیم، برای اولین بار توسط فروید به‌صورت جدی مطرح و به سنگ‌بنایی برای نظریه‌ی جنجالی‌اش تبدیل شد. در ادامه با مفهوم سرکوبی یا واپس‌رانی به قلم شولتز بیشتر آشنا خواهید شد. فروید اولین کسی نبود که به این مفهوم پی برد و جالب این‌که آخرین نفر هم نبود. پیش از او شوپنهاور و نیچه به آن پرداختند و بعد از او روانشناسان شناختی مدرن نیز بر این باور شدند که احتمال فراموش کردن خاطرات همراه با هیجان منفی، برای ما زیاد است. سؤال اساسی این است که چطور وقتی چیزی به ناهشیار فرستاده می‌شود بازهم تأثیر خودش را می‌گذارد؟ پاسخ فروید شفاف بود. مسئول بخش عمده‌ای از رفتار ما، ناهشیار است؛ نمی‌توان از داخل لیمو، چیزی جر آب‌لیمو تراوش کند. برای همین است که نکات فراموش شده در جلسات روانکاوی اهمیت ویژه‌ای دارد.

حافظه‌ام می‌گوید: «من این کار را کرده‌ام.» اما غرورم می‌گوید: «من نمی‌توانم چنین کاری کرده باشم» و محکم می‌ایستد. سرانجام حافظه جا می‌زند. فردریش نیچه

پرواضح است که هرکدام از مکانیزم‌های دیگر، حداقل اندکی سرکوبی و فراموشی را شامل می‌شوند. اما سؤال اساسی این است که چرا باید برای کنار آمدن با واقعیت، دست به دامن چنین چیزی شویم؟ فروید در جوانی بر این باور بود که مسائل سرکوب‌شده در کودکی باعث ایجاد تعارضات و درنتیجه اضطراب می‌شوند. بعدها به این نتیجه رسید که این فرآیند، برعکس هست. این اضطراب است که عامل ایجاد سرکوبی می‌شود. وقتی ما در جامعه رشد می‌کنیم، مجبور می‌شویم برای تطابق با محیط روی بخش‌هایی از وجودمان پا بگذاریم. ممکن است این فرهنگ پذیری به حدی در ما درونی شود که نتوانیم غرایز طبیعی‌مان را بپذیریم و برای فرار از اضطراب ناشی از آن، آنها را از سیطره آگاهی‌مان خارج کنیم. فرض کنید که پسربچه‌ای، کتک سختی از پدرش بخورد. بخشی از وجودش نسبت به پدر نفرت عمیقی پیدا می‌کند. این نفرت باعث خواهد شد کودک وجدانش به درد آید. کودک برای این‌که در برابر این موضوع از خودش دفاع کند، این اتفاق را به‌طورکلی به‌دست فراموشی می‌سپارد.

در متن زیر که از کتاب نظریه‌های شخصیت شولتز آمده با فرآیند سرکوبی بیشتر آشنا می‌شویم:

مکانیزم دفاعی سرکوبی

سرکوبی، انتقال غیرارادی چیزی از آگاهی هشیار است. این نوعی فراموشی ناهشیار وجود چیزی است که موجب ناراحتی ما می‌شود و اساسی‌ترین و رایج‌ترین مکانیزم دفاعی است. سرکوبی می‌تواند بر خاطراتی که از موقعیت‌ها یا افراد داریم، بر برداشتی که از زمان حال داریم (طوری که نتوانیم رویدادی را که آشکارا ناراحت‌کننده است، درک کنیم) و حتی بر عملکرد فیزیولوژیکی بدن ما تأثیر بگذارد. برای مثال امکان دارد مردی سائق جنسی خود را آن‌چنان شدید سرکوب کند که عقیم شود.

وقتی یک فکر فراموش می‌شود، به کجا می‌رود؟فروید

درصورتی‌که سرکوبی، در حالِ فعالیت باشد، برطرف کردن آن دشوار است. چون ما از سرکوبی برای محافظت‌کردن از خودمان در برابر خطر استفاده می‌کنیم. برای برطرف کردن آن، باید مطمئن شویم که آن فکر یا خاطره دیگر خطرناک نیست. اما تا وقتی از سرکوبی دست برنداشته باشیم، چگونه می‌توانیم بفهمیم که خطر دیگر وجود ندارد؟ مفهوم سرکوبی برای نظریه شخصیت فروید اهمیت زیادی داشته و در تمام رفتارهای روان‌رنجور دخالت دارد.(شولتز)

The post مکانیزم دفاعی سرکوبی یا واپس‌رانی appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

مکانیزم دفاعی جابجایی در جامعه‌ی ما به‌وفور دیده می‌شود. ازآنجاکه افراد توانایی ابراز هیجانات خود را به دلایل مختلفی از قبیل قرار داشتن در موضع ضعف، خجالت، عدم جرئت‌مندی و… از دست می‌دهند سعی می‌کنند هیجانات پرخاشگرانه و نامطلوب خود را به شی‌ء یا فرد ضعیف‌تری منقل کنند. رانندگی پرخاشگرانه و مشت کوبیدن به فرمان  نمونه‌هایی از این دفاع هستند.

اگر چیزی که تکانه نهاد را ارضا می‌کند در دسترس نباشد، امکان دارد فرد آن تکانه را با چیز دیگری جابجا کند. به این مکانیزم دفاعی جابجایی نامیده می‌شود. برای مثال، کودکانی که از والدین خود نفرت دارند یا بزرگ‌سالانی که از مدیران خود بیزارند، اما به خاطر ترس از تنبه شدن می‌ترسند خصومت خود را ابراز کنند، شاید این پرخاشگری را به فرد دیگری جابجا کنند. امکان دارد کودکی خواهر یا برادر کوچک‌تر خود را کتک بزند، یا فرد بزرگ‌سالی بر سر سگ فریاد بکشد. در این نمونه‌ها، موضوعی که تهدیدکننده نیست جایگزین موضوع اصلی تکانه پرخاشگری شده است. بااین‌حال، موضوع جایگزین، به‌اندازه موضوع اصلی تنش را کاهش نخواهد داد. اگر شما درگیر تعدادی جابجایی باشید، مخزن تنش تخلیه نشده و انباشته می‌شود و برای یافتن راه‌های جدید کاهش دادن آن تنش، تحریک می‌شوید.

گاهی دیده می‌شود غرایز خود را به نوع متفاوتی ارضا می‌کند. مردی که در ارضای نیاز جنسی‌اش شکست می‌خورد به پرخوری دست می‌زند یا افراد در مواجهه با شکست عاطفی از یک فرد، فرد دیگری را جایگزین می‌کنند. افرادی که تکانه‌های زنا با محارم دارند، سعی می‌کنند فرد دیگری را جایگزین کنند که به عشق ممنوعه‌شان شباهت دارد.

از جابه‌جائی می‌توان استفاده‌ی نسبتاً انطباقی و مناسب هم کرد. به‌طور مثال فردی که تکانه‌های پرخاشگرانه دارد آن را با شرکت در ورزش‌های رزمی جابه‌جائی می‌کند. یا نمونه جالب‌تر فردی است که از شکنجه کردن مردم لذت می‌برد ولی راهی برای ارضای این تکانه پیدا نمی کند، برای همین دندانپزشک می‌شود تا هنگام انجام کارش تکانه‌هایش تخلیه شود. هرچند که شرکت در چنین فعالیت‌هایی تعارضات درونی را برطرف نمی‌کنند اما تنش را به خوبی به‌طور موقت کاهش می‌دهد. فروید معتقد بود تمدن بر پایه جابه‌جائی لیبیدو یا انرژی حیات از چیزی به چیز دیگر استوار است. اگر مکانیزم دفاعی جابجایی روی چیزی متمرکز شود که برای جامعه و بشر سودمند باشد، مثل هنر، نویسندگی و معماری والایش اتفاق می‌افتد که در پست‌های دیگر به آن پرداخته‌شده است.

The post مکانیزم دفاعی جابجایی appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

اگر مقاله سطوح شخصیت فروید را خوانده باشید به خوبی با تعارضات درونی انسان آشنا هستید و به خوبی درک خواهید کرد که چرا یک فرد احساس نیاز می‌کند که بعضی‌اوقات بخشی از واقعیات را نادیده بگیرد. فروید برای این‌که بتواند این پدیده‌ی خودفریبی را در بشر توضیح دهد مکانیزم‌های دفاعی متعددی را معرفی کرد.

روانشناسان بعدی مکانیزم‌های دفاعی را به سه دسته سالم، ناسالم و میانی تقسیم کردند. طبق این فرض برخی از مکانیزم‌هایی که به‌طور آگاهانه استفاده شوند، سالم محسوب می‌شوند (هرچند این تعریف کمی تناقض‌آمیز است اما در عالم واقع اتفاق می‌افتد). در پست‌های این بخش با آنها بیشتر آشنا خواهید شد.

فروید معتقد بود کودک خردسال وقتی با واقعیتی مواجه می‌شود که هضم آن برای او سخت است، ناچار می‌شود تمام یا بخشی از واقعیت را نادیده بگیرد. نمونه شدید آن را در افرادی که اسکیزوفرنی دارند، مشاهده می‌کنیم. این مکانیزم‌ها در طول رشد کودک تقویت می‌شوند و ریشه می‌دوانند. به‌طور مثال در یکی از کیس‌های معروف فروید، کودکی که احساسات ناخوشایندی به پدرش داشت، برای فرار از احساس گناه احساساتش را به اسبی جابه‌جا کرده بود و ازآن‌پس دچار فوبیای اسب شده بود. همه این مثال‌ها تلاش برای کنار آمدن با اضطراب را نشان می دهد و ظاهراً مشکلی ندارد. اما مشکل از جایی شروع می‌شود که در بزرگ‌سالی می‌خواهیم با راهبردها و مکانیزم‌های یک کودک سه ساله که در رفتار ما تثبیت‌شده عمل کنیم. این راهبردهای دفاعی که اضطراب را به ناخودآگاه می‌برد و از سیطره آگاهی خارج می‌کند، بعداً به اشکال مختلفی برون‌ریزی می‌شوند و این‌گونه اختلال‌های روانی ما زاییده می‌شوند. علاوه بر این، مشکلات ندیدن یک بخش از واقعیت جلوی غنای زندگی ما را می‌گیرد و باعث می‌شود برای فرار از اضطراب به خواسته‌های اصیلمان نرسیم. به‌نوعی از روی ترس، خوب و بد زندگی را باهم نادیده می‌گیریم. لازم به ذکر است که گاهی واقعیت مانند داس دروگری عمل می‌کند که هیچ مکانیزم ذهنی یارای مقاومت در برابر آن را ندارد، به‌عبارت‌دیگر مکانیزم‌های دفاعی همیشه قادر به نادیده گرفتن واقعیت نخواهند بود. برای همین نیاز است تا با این مکانیزم‌های ذهنی آشنا شویم.

اما چرا لازم است مکانیزم‌های دفاعی را بشناسیم:

1. با جلوگیری از خودفریبی به درک بهتری از وجود اصیل خود خواهیم داشت.
2. وقتی احساس کنیم که مردم هم از چنین مکانیزم‌هایی برای پوشش نقاط ضعفشان استفاده می‌کنند، همدلی با بدخلقی و ناملایمتی آن‌ها برای ما راحت‌تر می‌شود.
3. درک عمیق از خود و دیگری به بالا رفتن هوش هیجانی و مدیریت عواطف ما منجر می‌شود. امروزه همه می‌دانند که هوش هیجانی عامل اصلی موفقیت در مسائل شغلی و روابط میان­فردی است.

شولتز به‌طور خلاصه کارکرد دفاع‌ها را به این صورت تبیین می‌کند:

اضطراب خبر می‌دهد که خطر قریب‌الوقوع، تهدیدی برای خود، باید بی‌اثر یا از آن اجتناب شود. خود باید تعارض بین درخواست‌های نهاد و محدودیت‌های جامعه یا فراخود را کاهش دهد. به عقیده فروید، این تعارض همیشه وجود دارد. زیرا غرایز همواره برای ارضا فشار می‌آورند، و تحریم‌های جامعه همیشه چنین ارضایی را محدود می‌کنند. فروید معتقد بود که دفاع‌ها باید همیشه تااندازه‌ای در حال فعالیت باشند. تمام رفتارها به‌وسیله غرایز برانگیخته می‌شوند؛ همچنین تمام رفتارها از این نظر که علیه اضطراب دفاع می‌کنند، دفاعی هستند. شدت نبرد درون شخصیت ممکن است نوسان داشته باشد، اما هرگز متوقف نمی‌شود.
فروید چند مکانیزم دفاعی را مطرح کرد و خاطرنشان ساخت که به‌ندرت از یکی استفاده می‌کنیم؛ معمولاً همزمان با استفاده از چند مکانیزم از خودمان در برابر اضطراب دفاع می‌کنیم. بین این مکانیزم‌ها، مقداری همپوشی نیز وجود دارد. گرچه مکانیزم‌ها ازنظر جزئیاتشان تفاوت دارند، اما در دو ویژگی مشترک هستند:

1. آنها انکار یا تحریف واقعیت هستند- ضروری اما تحریف‌کننده هستند
2. به‌صورت ناهشیار عمل می‌کنند. ما از آن‌ها آگاه نیستیم، بدین معنی که در سطح هشیار، از خود و محیطمان، تصورات تحریف‌شده یا غیرواقعی داریم.
   

   منبع

   کتاب: نظریه‌های شخصیت
   نویسنده: دوان.پی.شولتز / سیدنی.الن.شولتز
   مترجم: یحیی سیدمحمدی

The post مکانیزم دفاعی چیست؟ appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.