معروف‌ترین کتاب او، انسان در جستجوی معنا، روایت تجربیات او در دوران فاجعه‌باری است که به‌عنوان یک یهودی در اردوگاه‌های کار اجباری آلمان نازی حضور داشت و در خلال آن، او به اهمیت معنای زندگی برای انسان در سخت‌ترین شرایط می‌پردازد.

معنادرمانی ویکتور فرانکل

ویکتور فرانکل روان‌شناس معناگرا برای معنا بخشیدن به زندگی سه راه پیشنهاد می‌کند:

۱- اگر انسان چیزی خلق کند،زندگی‌اش می‌تواند با معنا باشد، (در اینجا انسان از خود سؤال می‌کند: من برای چه زنده هستم؟

۲- انسان معنا را در شیوه تجربه کردن زندگی، یا کسی را دوست داشتن، می‌بیند. (در اینجا انسان از خود می‌پرسد: من برای چه کسی زنده هستم؟)

۳- انسان معنا را در بحبوحهٔ مشکلات سنگین در می‌یابد. طرز برخوردی که ما نسبت به رنج انتخاب می‌کنیم.

در جایی که ما با یک سرنوشت غیر قابل تغییر روبرو می‌شویم. مثلاً (یک بیماری غیر قابل علاج، مرگ یک عزیز، یک موقعیت ناامیدکننده،…) در این جاست که زندگی را معنا می‌کنیم. (در اینجا انسان از خود می‌پرسد: چرا نگرش مثبت در برابر سرنوشت غیر قابل تغییر و اجتناب‌ناپذیر نداشته باشم؟)

ویکتور فرانکل معتقد است که درست در جایی که ما با یک موقعیت روبه رومی شویم که به‌هیچ‌روی نمی‌توانیم آن را تغییر دهیم از ما انتظار می‌رود که خود را تغییر دهیم، رشد کنیم، بالغ شویم و از خود فراتر رویم…
گوردون آلپورت در مقدمه‌ی کتاب «انسان در جستجوی معنی» فرانکل می‌نویسد:

اگر زندگی کردن رنج بردن است، پس برای زنده ماندن باید ناگزیر معنایی در رنج بردن یافت. اگر اصلاً زندگی خود هدفی داشته باشد، رنج و مرگ نیز معنا خواهد یافت.

اما هیچ‌کس نمی‌تواند این معنا را برای دیگری بیابد.
هرکس باید معنای زندگی خود را، خود جستجو کند و مسئولیت آن را پذیرا باشد. اگر موفق شود، با وجود همه تحقیرها به زندگی ادامه می‌دهد.

منبع

کتاب: انسان در جستجوی معنی
ویکتور فرانکل

The post معنادرمانی ویکتور فرانکل appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

وجود را به بهترین وجه می‌توان به صورت بودن- در-دنیا شناخت. استفاده از خط پیوند بهترین راهی است که می‌توانیم در زبان انگلیسی این عقیده را برسانیم که انسان و محیط واحد فعالی هستند. وجودنگرها دوگانه‌نگری را که بین ذهن و بدن، تجربه و محیط جدایی فرض می‌کند، قبول ندارند. هستی و دنیا جدانشدنی هستند، زیرا هر دوی آن‌ها اصولاً توسط فرد آفریده شده‌اند.

از لحاظ پدیدارشناسی، دنیایی که با آن ارتباط برقرار می‌کنیم برداشت خودِ ماست و بسته به این‌که چقدر سنت‌گرا باشیم، کم‌وبیش برداشت دیگران را منعکس می‌کند. برای مثال، دنیای یک مسیحی سنتی، هستی برتر را شامل می‌شود که فرد می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند، درحالی‌که وجود یک خدانشناس چنین هستی معنوی را شامل نمی‌شود. در درمان، روان‌کاوی پویش‌هایی را در بیماران تجربه می‌کند که یک رفتارگرا سوگند می‌خورد که آن‌ها ساخته‌وپرداخته‌ی قدرت تخیل فروید هستند. امکان دارد رفتارگرا ادعا کند که چنانچه دنیا به‌صورت علمی تعریف‌شده باشد درنهایت همگی به دنیای واحد پاسخ می‌دهیم، اما یک وجودنگر معتقد است که خودِ روش علمی ساخته‌ی انسان است و برای شناختن موجودی که آن را آفریده است کفایت نمی‌کند. وجودنگر به‌جای این‌که تفاوت‌های موجود در جهان‌بینی را رفع‌ورجوع کند، قبول می‌کند که برای شناختن فردی به‌خصوص باید دنیا را به‌گونه‌ای که او آن را درک می‌کند شناخت.

ما در ارتباط با سه سطح دنیای خود وجود داریم. به زبان آلمانی این سه سطح Umwelt، Mitwelt و Eigenwelt نامیده می‌شوندشوند (بینز وانگر، ۱۹۶۳؛ باس، ۱۹۶۳؛ مِی، ۱۹۵۸). Umwelt حاکی از ارتباط ما با جنبه‌های زیستی و مادی دنیای ماست، که آن را به صورت بودن-در- طبیعت تجربه می‌کنیم. Mitwelt به دنیای اشخاص، دنیای اجتماعی اشاره دارد؛ ما آن را بودن- با-دیگران می‌نامیم. Eigenwelt دقیقاً به معنی دنیای خودمان است و به نحوه‌ای که درباره‌ی خود می‌اندیشیم، خود را ارزیابی و احساس می‌کنیم، اشاره دارد؛ ما آن را به بودن- برای- خویشتن ترجمه می‌کنیم.

شخصیت‌ها از نظر نحوه‌ای که در هریک از این سه سطح هستی وجود دارند متفاوت هستند. افرادی را در یک ساحل زیبا و پرت کنار اقیانوس تجسم کنید. یکی ممکن است بترسد پا به داخل اقیانوس بگذارد  زیرا زیستگاه کوسه‌هایی است که منتظر حمله کردن هستند، درحالی‌که دیگری به داخل آن شیرجه می‌رود و مشتاقانه به دنبال نشاط در آب‌های خنک است. یکی در این موقعیت هوس‌انگیز آرزوی معشوق دارد، درحالی‌که دیگری احساس می‌کند کاملاً تنهاست. یکی در طول ساحل قدم می‌زند و این محیط را به‌صورت فرصتی طلایی برای توسعه خانه‌سازی کنار دریا در نظر می‌گیرد، درحالی‌که دیگری از تجاوز خانه‌های در دست ساخت در آن نواحی احساس غمگینی می‌کند. یکی به اقیانوسی فکر می‌کند که کل زندگی از آن پدید آمده است، درحالی‌که دیگری می‌خواهد برای خاتمه‌دادن به زندگی خود به اقیانوس بپیوندد.

وقتی‌که ما- با- دیگران- هستیم، می‌دانیم که آن‌ها موجودات آگاهی هستند که می‌توانند به ما بیندیشند، ما را ارزیابی کرده و درباره‌ی ما قضاوت کنند. این می‌تواند باعث شود که از دیگران بترسیم و بخواهیم از آن‌ها بگریزیم. شاید تصمیم بگیریم ساکت باشیم یا فقط درباره‌ی موضوعات زائدی چون هوا صحبت کنیم که مبادا چیزی را درباره‌ی خود برملا سازیم که خوشایند دیگران نباشد. غالباً آنچه را که دیگران درباره‌ی ما فکر و احساس می‌کنند پیش‌بینی کرده و رفتار خود را طوری هدایت می‌کنیم که تأثیر خوبی بر آن‌ها داشته باشد. متأسفانه این نحوه‌ای است که معمولاً با دیگران هستیم، سطحی از وجود که به بودن- برای- دیگران معروف است. این شیوه‌ی وجود شبیه توصیف ریزمن (۱۹۶۱) از شخصیت مدرنی است که دیگران آن را هدایت می‌کنند.

خوشبختانه اوقات ارزشمندی با افراد خاص نیز وجود دارند که می‌توانیم خودمان باشیم و صرف‌نظر از این‌که چقدر احمق یا غمگین بوده، مضطرب با عصبانی باشیم، اصلاً نگران نیستیم که آن‌ها درباره‌ی ما چه فکری می‌کنند. وقتی‌که برای- خودمان- هستیم، به وجودمان می‌اندیشیم، آن را ارزیابی و درباره‌ی آن قضاوت می‌کنیم.

چون گاهی به خوداندیشی می‌تواند بسیار عذاب‌آور باشد، شاید تصمیم بگیریم درون‌نگر نباشیم یا این‌که ممکن است تصمیم بگیریم فقط بعد از مصرف مقداری مشروب یا قرص برای تسکین دادن درد، به خود بیندیشیم. یا شاید پیوسته درون‌نگر بوده و در بودن با دیگران مشکل داشته باشیم، بااین‌حال، ازنظر وجودنگرها، خطر عذاب یا اشتغال ذهنی به خود، تاوانی است که ممکن است مجبور باشیم برای رسیدن به زندگی سنجیده و آگاهانه که برای آفریدن وجود سالم بسیار اهمیت دارد، بپردازیم.

هنگامی‌که سعی می‌کنیم وجود سالمی را بیافرینیم، با مسئله انتخاب کردن بهترین راه بودن- در- طبیعت، بودن- با- دیگران و بودن- برای- خودمان روبه‌رو می‌شویم. با نمایان شدن هشیاری، درمی‌یابیم که دنیا چقدر مبهم و پذیرای تعبیرهای متفاوت است. فقط در همین کتاب، ده‌ها تعبیر متفاوت را بررسی می‌کنیم که می‌توانند رهنمودهایی برای تعبیر کردن جنبه‌های طبیعی، اجتماعی و شخصی دنیای ما باشند. گزینه‌ی وجودی برای زیستن چیست؟ بهترین گزینه، آن‌گونه که برخی رفتارگرایان توصیه خواهند کرد، لزوماً این نیست که تصمیم بگیریم تقویت‌ها را به حداکثر و تنبیه‌ها را به حداقل برسانیم، یا آن‌گونه که برخی طرفداران فروید توصیه خواهند کرد، امیال غریزی خود را با ضروریات محیط خویش سازگار کنیم.

بهترین گزینه، اصیل بودن است. از نظر وجودنگرها، اصالت به‌خودی‌خود پاداش است. وجود اصیل، گشودگی به طبیعت، به دیگران و به خودمان را به همراه دارد، زیرا تصمیم گرفته‌ایم که مستقیماً با دنیا روبه‌رو شویم بدون این‌که آن را از خود یا خود را از آن پنهان کنیم. گشودگی به معنای آن است که آدم‌های اصیل آگاه‌ترند، زیرا تصمیم گرفته‌اند چیزی را از خود پنهان نکنند. وجود اصیل، آزادی خودانگیخته بودن با دیگران را نیز به همراه دارد، زیرا مجبور نیستیم نگران باشیم که شاید چیزی را درباره‌ی خود برملا سازیم که با آنچه وانمود کرده‌ایم که هستیم، مغایر باشد. وجود سالم، این آگاهی را نیز به همراه دارد که هرگونه رابطه‌ای که داریم، اصیل است و اگر کسانی برای ما اهمیت قائل باشند، این واقعاً خودِ ما هستیم که به آن اهمیت می‌دهند نه صورت ظاهری که به خاطر آن‌ها ساخته‌شده است. روابط اصیل به ما امکان می‌دهند که واقعاً به دیگران اعتماد کنیم زیرا می‌دانیم که آن‌ها در مورد تجربه‌ی خود صادق هستند و چیزی را به ما نمی‌گویند که فکر می‌کنند دوست داریم بشنویم.

وجود اصیل تااندازه‌ای به این دلیل سالم است که در آن، سه سطح هستی یا وجود ما به‌جای این‌که در تعارض باشند، یکپارچه یا متصل هستند. ما خود را هماهنگ احساس می‌کنیم: نحوه‌ای که در طبیعت هستیم، نحوه‌ای است که خود را به دیگران نشان می‌دهیم و در ضمن نحوه‌ای است که می‌دانیم کیستیم. ما گرفتار تصاویر ذهنی آرمانی درباره‌ی خود نمی‌شویم که به ما اجازه نمی‌دهند با دیگران صمیمی شویم مبادا که آن‌ها به ما چیزی بگویند که دوست نداریم آن‌را بشنویم. در ضمن خیلی دل‌مشغول خود نمی‌شویم که نتوانیم به دنیای اطراف خویش بپردازیم. بنابراین، وجود سالم، رابطه‌ی هم‌زمان و هماهنگ با هر سطح از وجود را شامل می‌شود بدون این‌که روی یک سطح به قیمت سطوح دیگر تأکید شود، مثل فدا کردن ارزیابی خودمان برای کسب تأیید دیگران.

با توجه به این‌که اصالت این‌قدر نویدبخش است، چرا همگی تصمیم نمی‌گیریم اصیل باشیم؟ چرا خیلی از ما وحشت داریم که اگر دیگران واقعاً ما را بشناسند دوست نخواهند داشت با ما باشند؟ چرا شخصیتی که توسط دیگران هدایت می‌شود کلیشه‌ی دوران ما شده است؟ این چه وحشتی است که با آگاه بودن کامل‌تر از خود و دنیایمان همراه است؟

پل تیلیش (۱۹۵۲) عالِم الهیات به برخی شرایط ذاتی در وجود اشاره می‌کند که ما را برای گریختن از آگاهی خیلی زیاد برمی‌انگیزد. این شرایط ما را دچار وحشتی می‌کند که اضطراب وجودی نامیده می‌شود. اولین منبع اضطراب، از آگاهی زیاد ما دراین‌باره که در زمان نامعلومی باید بمیریم ناشی می‌شود: هستی مستلزم نیستی است. امکان دارد که فرهنگ ما، از جمله روان‌شناسی، مرگ را انکار کند، ولی این واقعیت که کل وجود ما به نیستی خواهد انجامید می‌تواند ما را تکان دهد. درصورتی‌که آدم صادقی باشیم، از این امر نیز آگاهیم که افراد بسیار عزیز ما هرلحظه ممکن است بمیرند و نه‌تنها به وجود خود، بلکه به بخشی از وجود ما که عمیقاً با آن‌ها پیوند خورده است، خاتمه دهند.

چند تابستان قبل، همسرم و من (پروچاسکا) همراه با پسر و دختر خردسالمان در یک برکه‌ی شور نزدیک اقیانوس مشغول شنا کردن بودیم. خانمی نزد ما آمد تا فنجان یک‌بار مصرف از ما بگیرد و هنگامی‌که برگشت ناگهان متوجه شد که پسر چهار ساله‌ی او گم‌شده است. او مطمئن بود که پسرش در آب است، بنابراین ما بارها به داخل آب شیرجه رفتیم تا او را بیابیم. هرچه بیشتر زیر آب گشتیم، بیشتر نگران شدیم، امیدوار بودیم که او را پیدا خواهیم کرد و بعد به‌تدریج امید خود را از دست دادیم. دو ساعت بعد، هنگامی‌که مأموران نجات بدن بی‌جان او را از عمیق‌ترین قسمت که هیچ‌کس انتظار نداشت آنجا باشد بیرون کشیدند، تنها کاری که توانستیم انجام دهیم این بود که به خود بلرزیم و یکدیگر را تنگ در آغوش بگیریم.

وقتی‌که موجودات آگاهی می‌شویم، می‌فهمیم که نیاز به عمل کردن جزء جدانشدنی وجود است. ما باید تصمیماتی بگیریم که عمیقاً بر باقی زندگی ما تأثیر می‌گذارند، نظیر این‌که کجا به دانشگاه برویم، چه شغلی را انتخاب کنیم، با چه کسی ازدواج کنیم و آیا بچه‌دار شویم یا نه. باید عمل کنیم و بااین‌حال در دنیای امروزی کمتر درباره‌ی مبنای تصمیم‌گیری خود اطمینان حاصل می‌کنیم. ما نمی‌توانیم از پیش با اطمینان بدانیم که تصمیمات ما چه حاصلی خواهند داشت و بنابراین همواره عدم اطمینان و گناه ما را تهدید می‌کنند. ما باید تصمیماتی را بدون اطلاع از عواقب آن‌ها بگیریم، با آگاهی از این امر که مرتباً دیگران صدمه می‌زنیم بدون این‌که چنین قصدی داشته باشیم.

در انتخاب‌های مهم، فقط خود ما مسئولیم. آنچه که از مسئولیت‌های ما جدانشدنی است، اضطراب ناشی از این آگاهی است که اشتباهات جدی خواهیم کرد، ولی نمی‌دانیم که آیا این انتخاب یکی از آن اشتباهات است یا نه. برای مثال، وقتی‌که من (پروچسکا) ابتدا تصمیم گرفتم که یک سال از زندگی خود را صرف نوشتن اولین ویراست این کتابم کنم، کاملاً نگران بودم که مبادا این کار اشتباه تأسف‌باری باشد و باعث شود که از فعالیت‌های جالب محروم شوم (شاید اکنون باور داشته باشید که دلیل خوبی برای این نگرانی داشتم!).

تهدید به بی‌معنایی پیشامد دیگر وجود انسان است که موجب اضطراب می‌شود. ما در جهت‌گیری خود به زندگی، می‌خواهیم بدانیم که چه کار معنی‌داری انجام می‌دهیم. این معنی خاص ممکن است برای یک نفر عشق، برای دیگری مسائل جنسی و برای دیگری ایمان باشد. اما وقتی‌که صادقانه اهمیت وجود خود را زیر سؤال ببریم، مسئله این می‌شود که آیا اصلاً خودِ زندگی معنایی دارد؟ ما به‌ندرت به سینما یا موزه‌ی مدرنی می‌رویم یا رمان جدیدی را می‌خوانیم بدون این‌که با این مسئله مواجه شویم. برای خیلی از ما، آنچه که زمانی بدان اعتقاد داشتیم، مانند مذهب سابق ما، خط‌مشی سیاسی ما، یا درمان‌های سابق ما، دیگر به‌اندازه‌ی سابق بامعنی به نظر نمی‌رسد. این حکایت از آن دارد که شاید منشأ معنی فعلی ما نیز از بین برود. همه‌ی  درمان‌گران شاهد زندگی‌های زناشویی قبلاً بانشاطی بوده‌اند که کاملاً تضعیف‌شده‌اند و چیزی جز کسالت مهلک از آن‌ها باقی نمانده است. ما افرادی را می‌بینیم که در مشاغل قبلاً رضایت‌بخشی گرفتارشده‌اند که اکنون جز وسیله‌ای برای تنظیم وقت و کارهای یکنواختی که ره به جایی نمی‌برند، چیزی دیگری نیستند. درمان‌جویان ما نگران می‌شوند، ما نیز همچنین.

بخشی از اضطراب ما حاصل از این آگاهی است که ما همان کسانی هستیم که در زندگی خود معنی آفریدیم و همان کسانی هستیم که اجازه می‌دهیم این معنی از بین برود. بنابراین ما باید همان کسانی باشیم که به آفریدن زندگی لایق زیستن ادامه دهیم.

این چشم‌انداز که وجود درهرصورت معنایی ندارد، وحشتناک است. این نتیجه‌گیری که وجود فرد کاملاً بی‌معنی و احمقانه است، می‌تواند موجب بی‌تحرکی شود. شخصیت اصلی کتاب جان بارت (۱۹۶۷) با عنوان پایان راه، این بی‌تحرکی را نشان می‌دهد. اگر در زندگی هیچ معنایی وجود نداشته باشد، دراین‌صورت دلیلی برای تصمیم‌گیری وجود ندارد، بنابراین او نمی‌توانست عمل کند. درمانگر او راه‌حل مبتکرانه‌ای را ارائه داد و به او گفت چون هیچ‌چیزی اهمیت ندارد، پس می‌تواند وقتی مجبور به عمل کردن می‌شود از اصول دلبخواهی استفاده کند. اصول او برای زندگی کردن الفباگرایی و چپ‌سوگرایی را شامل می‌شدند: وقتی با انتخابی در زندگی مواجه می‌شد، گزینه‌ای را که با حرف اول الفبا شروع می‌شد یا گزینه سمت چپ را انتخاب می‌کرد.

انزوای ما، تنهایی اساسی ما در این دنیا، وضعیت دیگر زندگی است که موجب اضطراب می‌شودشود (بوگنتال، ۱۹۶۵). صرف‌نظر از این‌که چقدر با دیگران صمیمی باشم، نه من می‌توانم آن‌ها باشم نه آن‌ها می‌توانند من باشند. اما تجربیات خود را با یکدیگر در میان می‌گذاریم، اما همیشه در معرض این تهدید قرار داریم که هرگز کاملاً یکدیگر را درک نکنیم. علاوه‌براین، می‌دانیم که تصمیم به دنبال کردن مسیر زندگی منحصربه‌فرد و آفریدن معنی خودمان در زندگی، ممکن است باعث شود که دیگران دوست نداشته باشند با ما باشند. احتمال چنین طردی، اضطراب کاملاً تنها بودن را به همراه دارد.

این منابع متعدد اضطراب وجودی از ویژگی برجسته‌ی وضعیت انسان خبر می‌دهند؛ متناهی بودن مرگ بیان‌گر آن است که زمان محدودی داریم؛ تصادفات، نشان می‌دهند که قدرت محدودی داریم؛ نگرانی از تصمیم‌گیری‌ها، ناکافی بودن آگاهی ما را می‌رساند؛ تهدید به بی‌معنایی، از محدودیت ارزش‌های ما حکایت دارد؛ انزوا، حکایت از آن دارد که هم‌دلی ما محدود است و طرد حاکی است که کنترل محدودی بر دیگران داریم.

این پیشامدهای زندگی، قلمرو نیستی نیز نامیده شده‌اند. این مقرری‌های وجودی الزام‌آور هستند- باید بمیریم، باید عمل کنیم- و ازاین‌رو هستی را نفی می‌کنند. بنا بر تعریف، بی‌انتها و در حیطه‌ی احتمال است. نیستی زمینه‌ای است که شکل هستی در برابر آن آفریده‌شده است. مرگ زمینه‌ای است که بر شکل زندگی تأکید می‌کند. شانس زمینه‌ای است که محدودیت‌های انتخاب ما را تعیین می‌کند. بی‌معنایی زمینه‌ای است که معنی را می‌توان در برابر آن درک کرد. انزوا  زمینه‌ای است که صمیمیت از آن پدیدار می‌شود. شکل هستی ما هشیار، انتخاب‌شده و آزاد است، درحالی‌که قلمرو نیستی بی‌فروغ، بسته و اجتناب‌ناپذیر است. ما در زندگی روزمره، هستی را به‌صورت «فاعل بودن» خود تجربه می‌کنیم، که به‌موجب آن فاعل یا عامل فعال در هدایت کردن زندگی خویش هستیم؛ نیستی به‌صورت «مفعول بودن» ما تجربه می‌شود که به‌موجب آن مفعول‌هایی هستیم که به‌وسیله‌ی نیروهایی غیر از اراده‌ی خود، تعیین‌شده‌ایم.

هستی اصیل تا حدی زنده می‌ماند که نیستی را در خود جذب کند و چنانچه سعی کند با اجتناب کردن از نیستی خود را تأیید کند، نابود خواهد شد. خودِ ما به‌عنوان فاعلی هشیار، انتخاب‌کننده و گشوده، فقط از طریق مواجه‌شدن با اضطراب وجودی و جان به دربردن از آن می‌تواند باشد. اجتناب کردن از اضطراب وجودی به معنی اجتناب ورزیدن از نیستی در شکل‌های مختلف آن است. برای مثال، اجتناب کردن از انتخاب و اضطراب آن،‌ به معنی آن است که نتوانسته‌ایم فایل انتخاب‌کننده باشیم. شخصیت اصیل می‌داند که وجود، جریان مداوم ناشی از نیستی به هستی و بار دیگر برگشتن به نیستی است. ما می‌توانیم این را به‌وضوح در روند کلی وجودمان ببینیم، به این صورت که از تاریکی هرگز نبودن آمده‌ایم، در روشنایی هشیاری زندگی می‌کنیم و بعد به تاریکی مرگ برمی‌گردیم. چرخه‌ی زندگی روزمره‌ی ما نیز همین‌طور است، به‌طوری‌که وجود فعلی ما از دیروز پدیدار می‌شود که دیگر در هستی زمان حال وجود ندارد و به نیستی ناهشیار فردا انداخته می‌شود. به همین دلیل است که گفته می‌شود هستی است فقط در زمان حال یافت می‌شود.

مستند سه قسمتی جنسیت، مرگ و معنای زندگی را با زیرنویس فارسی در لینک زیر ببینید(یوتیوب):

قسمت های دیگر در :

https://www.youtube.com/watch?v=Es_cuq4b_Bw&list=PLeAe5LdW42hcTc2mXFAIYdvb-ajil0Fiu

منبع

کتاب: نظام های روان درمانی
نویسنده: جان نورکراس، جیمز پروچاسکا
مترجم: یحیی سیدمحمدی

The post نظریه شخصیت اگزیستانسیال appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

یالوم نخستین کتابش: «روان‌درمانی گروهی: از نظریه تا عمل» را در سال ۱۹۷۰ نوشت، کتابی درباره‌ی نحوه‌ی تأثیرگذاری روان‌درمانی گروهی، که به بیش از هفده زبان ترجمه شد و طی سالیان دراز طی پنج ویرایش مختلف با پژوهش‌های جدید روزآمد گردید.

در سال ۱۹۷۴ وقتی یکی از مراجعانش در پرداخت حق‌المشاوره دچار مشکل شد؛ یالوم با طرح خلاقانه‌ای، به او که نویسنده‌ای گرفتارِ خشکیِ طبع در نوشتن بود و دیگر نمی‌توانست بنویسد، پیشنهاد داد که به‌عوض پرداخت حق‌الزحمه‌ی درمان، همچون خودِ یالوم از هر جلسه‌ی درمان گزارشی بنویسد. بدین ترتیب روند درمان از دو زاویه‌ی مختلف بیان می‌گردید؛ و ماحصل این همکاری، کتابِ مشترکی تحت عنوان «هرروز کمی نزدیک‌تر» شد.

یالوم پس از غوطه خوردن در فلسفه و نیز تأثیرپذیری از کتاب «هستی» «رولو می»، زبان و طرح مخصوص به خودش را یافت. او همچون «هری استک سالیوان» معتقد بود که «روان‌درمانی، ارتباط میان دو انسان است که یکی از آنها مضطرب‌تر از دیگری است.» و بر آن بود که «اگر بر زنده‌بودن و هستی‌مان در دنیا تعمق کنیم و تا سنگِ بستری که اضطراب از آن برمی‌خیزد، پایین برویم؛ به چهار دلواپسی غایی یعنی: مرگ، پوچی، تنهایی و آزادی می‌رسیم.» این انگاره، نقطه‌ی کانونی روان‌درمانی اگزیستانسیال است. یعنی همان نظریه‌ای که امروز، بیش از هر کس دیگری، با نام اروین یالوم شناخته می‌شود.

اثرِ کلاسیکِ یالوم: درس‌نامه‌ی «روان‌درمانی اگزیستانسیال» در سال ۱۹۸۰ منتشر شد. کتابی که نگارشش ده سال طول کشید و جایگاه ویژه‌ای نزد یالوم دارد:

«من روان‌درمانی اگزیستانسیال را کتابِ مرجعی می‌دانم برای همه‌ی آنچه پس‌ازآن نوشته‌ام. همه‌ی داستان‌ها و رمان‌هایم، شیوه‌هایی هستند برای توضیح و بسطِ وجوه مختلف روان‌درمانی اگزیستانسیال».
بدین ترتیب کتاب «روان‌درمانی اگزیستانسیال» همچون بسیاری از آثار پس‌ازآن، کتابی شد که «هم راهنمایی برای درمانگران است و هم خود نوعی درمان اگزیستانسیال به شمار می‌رود. هرکس آن را می‌خواند، عمیقاً تحت تأثیر قرار می‌گیرد و خردمندتر می‌شود. انگار چندین ساعت را در صحبت با کسی گذرانده که مشتاقانه عزمش را برای عبور از ژرف‌ترین و آزاردهنده‌ترین مشکلات جزم کرده است.»

انتشار کتاب «جلاد عشق» در سال ۱۹۸۹، نخستین بارقه‌های شریک کردنِ مخاطب عام در تجربه‌ی درمانی مراجعان یالوم بود. کتابی شامل ده داستان، که خواننده را به رابطه‌هایی وارد می‌کرد که او با هریک از بیمارانش برقرار کرده بود. مجموعه‌ای از داستان‌های آموزشی که یالوم برای استفاده در برنامه‌های آموزشِ روان‌درمانی به نگارش درآورده بود، اما بااین‌وجود بسیار مورد استقبال جامعه‌ی کتاب‌خوان قرار گرفت و فروشی خوبی داشت. ادبیات روی خوشش را به یالوم نشان داده بود و حالا نوبت قماری بزرگ بود.

راستی چه می‌شد اگر «نیچه» فیلسوف شهیر آلمانی، از درمانگرِ بزرگ زمان خودش: «یوزف برویر»، که راهنمای «فروید» به سمت روانکاوی بود، مشاوره می‌خواست؟ این سؤالی بود برای پرورش ایده‌ای مربوط به «عشقی وسواسی» که یالوم پیش‌تر در «جلاد عشق» مطرح کرده بود. انتشار رمان «وقتی نیچه گریست» در ۱۹۹۲، جایگاه یالوم را به‌عنوان یک رمان‌نویس تثبیت کرد.
کتابش به بسیاری از زبان‌ها ترجمه شد و جوایز فراوانی را برایش به ارمغان آورد. حالا ادبیات او را به رسمیت می‌شناخت و منتقدان او را با فروید مقایسه می‌کردند. یالوم، سقراط‌وار فلسفه و روانشناسی را از آسمانِ اقتدار منابعِ موثق و آیین‌نامه‌های استانداردِ پزشکی، به زمین رابطه‌های انسانی آورده بود.

سودای ادبیات و داستان‌گویی، یالوم را به آنجا رساند که در سال ۱۹۹۶ کتاب «دراز کشیدن/دروغ گفتن بر مبل راحتی» را بنویسد. رمانی که تنها نمونه‌ی تاخت‌وتاز یالوم در داستان‌سرایی ناب بود. «این کتاب پیچیده‌ترین طرح و کمترین وجوه آموزشی آشکار را در میان آثار یالوم داراست؛ اما بااین‌وجود بازهم پر است از چالش‌های فکری درباره‌ی فرآیند درمان و روشن ساختن مرزهای میان درمان‌گر و بیمار و پیچیدگی‌ها و مخاطرات موجود در رابطه‌ی میان آن دو»

سه سال بعد، در سال ۱۹۹۹، یالوم کتاب «مامان و معنی زندگی» را منتشر کرد که مجموعه‌ای از شش داستان کوتاه درباره‌ی فرآیندهای مختلف درمانی بود. داستان‌های این کتاب، ترکیبی از نحوه‌ی داستان‌پردازی‌های کتاب «دراز کشیدن/دروغ گفتن بر مبل راحتی» و خاطرات درمانی کتاب «جلاد عشق» بودند.

یالومِ گذشته از مرز هفتاد سالگی با مشاهده‌ی آنچه در برنامه‌های آموزشِ پزشکی به وقوع می‌پیوست، دل‌نگران روان‌درمانی شد. او عقیده داشت که روان‌پزشکی به علمِ نسخه‌پیچی بدل شده است و درمان‌های شناختی و رفتاری ـ هیجانی که کسانی همچون گلاسر، بِک و الیس ارائه می‌کنند، درمان‌هایی فست‌فودی‌اند که بیشتر به کار شرکت‌های بیمه می‌آیند تا مراجعانی با اضطراب‌های ریشه‌ای. یالوم در جهت خدمت به نسل‌های آینده، راهنمایی سهل برای درمانگران نوشت؛ تا بدانند روان‌درمانی در گذشته، یعنی زمانی که فرصتی برای درمان‌های عمیق‌تر وجود داشت، چگونه بوده است. ماحصل این تلاش، هشتادوپنج درسِ یکی دو صفحه‌ای بود که با عنوان «هنر درمان» در سال ۲۰۰۲ منتشر شد.

در سال ۲۰۰۵ نوبت به فیلسوف بدبین آلمانی رسید. یالوم از خود پرسید که اگر «شوپنهاور» اکنون زنده بود، درباره‌ی رویکرد او به روان‌درمانی چه می‌گفت؟ و پاسخ را در رمان «درمان شوپنهاور» جست‌وجو کرد. در این رمان، فیلیپ، که رونوشتی از شوپنهاور است، سعی می‌کند تا با استفاده از فلسفه، به‌نوعی روان درمانگری اگزیستانسیال روی آورد؛ و ژولیوس، که تمثالی از خود یالوم است، او را بر این می‌دارد تا در گروه‌درمانی شرکت کند.

نزدیک شدن به هشتاد سالگی، یعنی از بین رفتن بسیاری از دوستان و آشنایان، یعنی پیغام‌های گاه و بی‌گاه مرگ. یالوم در دروازه‌ی هشتاد سالگی بود و پیش از نوشتنِ کتاب جدیدش، چند طرح مختلف را در نیمه رها کرد. ابتدا تصمیم گرفت سلسله داستان‌های مرتبطی بنویسد: «شش داستان در ذهن داشتم و نقشه‌ام این بود که همه را با کابوس یکسانی درباره‌ی مرگ آغاز کنم. در همه‌ی داستان‌ها خواب‌بیننده با دلهره‌ی مرگ از خواب می‌پرد. خانه‌اش را ترک می‌کند و به دنبال کسی می‌گردد تا او را در رویارویی با اضطراب مرگ یاری دهد.»

او قصد داشت این شش داستان را در دوره‌های مختلفی از زمان «اپیکور» تا زمان حاضر بنویسد. اما زمینه‌های پژوهشی مربوط به داستان اول (زمان اپیکور) آن‌قدر دامنه‌دار شد که او را از نوشتن منصرف کرد. سپس طرح تازه‌ای را در پیش گرفت. به نظرش رسید که با توجه به گذشتن چند دهه از نوشتن کتاب «روان‌درمانی اگزیستانسیال»، خوب است تا همچون کتاب «روان‌درمانی گروهی: از نظریه تا عمل»، آن را روز آمد کند. اما در نهایت «منابع کتابخانه‌ای مربوط به پژوهش‌های تجربی در زمینه‌ی دلواپسی‌های غایی، که حدود ۲۵ سال از زمان نخستین چاپ کتاب روی‌هم انباشته‌شده بود» او را از پا انداخت. بنابراین «کتابی نوشت درباره‌ی آنچه در سال‌های پس از نوشتن درس‌نامه‌ی «روان‌درمانی اگزیستانسیال» از رویکرد اگزیستانسیال آموخته بود».

سپس «کارگزارش پیشنهاد کرد که ازآنجاکه هفتادوپنج درصد کتاب به اضطراب مرگ اختصاص دارد، کتاب فشرده‌تری بنویسد و در آن فقط بر اضطراب مرگ تمرکز کند» در ادامه با «پیشنهاد ناشرش کتاب را بیشتر به‌سوی مخاطب عام برگرداند.» و ماحصلش کتاب «خیره به خورشید» شد که در سال ۲۰۰۸ به انتشار رسید. کتابی که در آن یالوم دیگر نه داستان می‌گفت و نه درس‌نامه می‌نوشت، بلکه با مخاطب ساختنِ مستقیمِ خوانندگانش در پی آن بود تا با استفاده از افکارِ فیلسوفان، جهت غلبه بر ترس از مرگ، به خوانندگانش کمک کند.

علاقه‌ی یالوم به نوشتن رمانی درباره‌ی «اسپینوزا» زمانی تشدید شد، که مشاهده کرد «انیشتین»، یکی از قهرمانان دوران کودکی او، هرگاه از خدا صحبت می‌کند، از خدای اسپینوزا صحبت می‌کند. اما ازآنجاکه بخش‌های خصوصی زندگی اسپینوزا بنا به وصیت او از نامه‌هایش حذف شده بودند، اطلاعات چندانی از جزئیات زندگی او در دسترس نبود. پس یالوم تصمیم گرفت به زندگی درونی او بپردازد؛ و این‌گونه رمان «مسئله‌ی اسپینوزا» در سال ۲۰۱۲ منتشر شد. رمانی که در آن ماجرای «آلفرد روزنبرگ» یکی از شخصیت‌های مهم حزب نازی از زمان دانش‌آموزی‌اش تا اتمام جنگ جهانی در سال ۱۹۴۵، به شکلی موازی با سیر تحولات درونی اسپینوزا، از چند ماه قبل از حکم تکفیرش، تا چند سال پس‌ازآن روایت می‌شوند؛ و بدین ترتیب «کتاب «مسئله‌ی اسپینوزا»، به سهم خود، نیروی فراوانی در اطفاء آتش تعصب و تحجری که… جهان ما را به جهنمی بدل کرده‌اند؛ دارد.»

و اما سال گذشته یالوم کتاب تازه‌اش «مخلوقات فانی» را منتشر کرد. کتابی مشتمل بر ده داستان کوتاه مربوط به مراجعانش که به لحاظ ساختاری، بسیار شبیه به کتاب «جلاد عشق» است.

مخلوقات فانی

«مخلوقات فانی» آخرین اثر اروین یالوم است که در سال ۲۰۱۵ منتشر گردیده است. این کتاب تا به امروز (اوایل مردادماه ۱۳۹۵ شمسی) سه بار به فارسی برگردانده شده است: در سال ۱۳۹۴ با عنوان «آفریده‌های یک روز» با ترجمه‌ی پیمان رحیمی‌نژاد و به کوشش انتشارات روانشناسی و هنر، در همان سال با نام «مخلوقات فانی» توسط محمدرضا فیاضی بردبار و زهرا حسینیان و به سعی انتشارات ترانه و نیز با ترجمه‌ی نیلوفر رحمانیان و مرجان معتمد حسینی و به کوشش انتشارات آوای مکتوب.

معرفی کتاب «مخلوقات فانی»: آخرین نوشته‌ی اروین یالوم شاید این هم از طنزهای تاریخ باشد که غرشِ توپ‌های آلمانِ هیتلری، چنان زهره‌ای از بنجامین یالومِ یهودی ترکاند که دل از سرزمینِ مادری، در نزدیکی مرزِ روسیه و لهستان، گسست و پیش از تبدیل‌شدن به خاکستری بر آسمانِ آشویتس، زن و زندگی‌اش را به سرزمینِ فرصت‌ها (=آمریکا) رساند؛ تا سال‌ها بعد، فرزندش، پدرِ معنوی پیشوا را شخصیت اصلی یکی از رمان‌های مشهور و پرفروش قرن بیستم نماید.

کتاب با جملاتی از «تأملات» «مارکوس اورلیوس»، فیلسوف رواقی، آغاز می‌گردد:
«ما همه مخلوقاتی فانی هستیم… به‌زودی جهان را فراموش خواهی کرد، و به‌زودی جهان هم تو را از یاد خواهد برد…». این بند به داستان دهم کتاب اختصاص دارد که عنوانش را به کل کتاب نیز داده است. «مخلوقات فانی» مجموعه‌ای است از ده نوشته‌ی کوتاه داستانی که هرکدام به یکی از مراجعان یالوم اختصاص دارند. مراجعانی که برخلاف همیشه، تعداد جلسات کم‌شاری را تقاضا کرده‌اند: «بله. و درخواست یک جلسه مشاوره کرده بودم. فقط همین. درآمد ثابتی دارم و نمی‌توانم بیشتر از این هزینه کنم»

یالوم هرکدام از این روابط درمانی را به‌عنوان موردی منحصربه‌فرد در نظر گرفته و برای هر یک، درمانی جداگانه آفریده است، درمان‌هایی که گاه به شکلی غیرقابل‌پیش‌بینی رخ‌داده‌اند: «در هر داستان، روش منحصربه‌فردی را برای هر مراجع طرح‌ریزی کردم یا به‌طور اتفاقی با آنها برخورد کردم که در هیچ کتابچه‌ی راهنمایی یافت نمی‌شود»

در داستان اول (=درمان انحرافی) مراجعی به سراغ یالوم می‌آید تا مجموعه مکاتبات خود با فردِ شاخصی را به او نشان بدهد و یالوم را متقاعد سازد که چگونه در طول زندگی نه تنها با چنان فردِ شاخصی دوست بوده، بلکه چه میزان تأثیر نیز بر او گذاشته است. حالا او شاهدی دارد که می‌داند یک انسان بزرگ، روزی برایش اهمیت زیادی قائل بوده است: «یکی از مراجعان مرا به‌عنوان شاهد این واقعیت انتخاب می‌کند که فردی درخورِ توجه، او را مهم پنداشته بود»

در داستان دوم (=درباره‌ی واقعی بودن) مراجعی میان‌سال باوجود انبوهی از موفقیت‌های تحصیلی و کاری، از درون ویران است. خودکشی یکی از نزدیک‌ترین دوستانش او را دچار بهت و حیرت کرده و متقاعد ساخته است که تصور دونوازی بودنِ روابط انسانی، توهمی بیش نیست: «چه چیزی را می‌توان باور کرد؟ در تمام آن اوقات که از من حمایت و با عشق نصیحتم می‌کرده، همزمان حتماً در فکر کشتن خود بوده! … آن لحظات صمیمی که باهم داشتیم، حالا می‌دانم که آن زمان‌ها وجود نداشته‌اند… او خوشحال و سعادتمند نبوده، او در فکر کشتن خود بوده است. دیگر نمی‌دانم چه چیزی واقعی است. من واقعیتم را جعل کرده‌ام.»

در داستان سوم (=آرابِسک) مراجعی پا به سن گذاشته در تصویری از گذشته و رابطه‌ی عاشقانه‌ی دوران جوانی خود گرفتار آمده است؛ و درنهایت «متوجه شد که زندگی واقعی، زیستن در لحظه‌ی حال است»

داستان چهارم (=متشکرم مولی!) که طولانی‌ترین داستان کتاب است؛ نمونه‌ای است از اینکه چگونه گاهی درمان از طریقی صورت می‌گیرد که فکرش را هم نمی‌توان کرد: «زندگی یکی دیگر از مراجعان وقتی عوض شد که به او کارپردازی درزمینه‌ی کارهای خانه معرفی کردم.»

داستان پنجم (=مرا محصور نکن) روایتی است از اینکه چگونه برای بسیاری از انسان‌ها، توهم استثناء بودن، پادزهری برای مرگ است. در این داستان مردی مسن که پس از مرگ همسرش به شکلی خودخواسته به خانه‌ی سالمندان رفته است، آنجا را زندانی می‌یابد که می‌خواهد با محصور کردن او در چهارچوب برنامه‌های روزانه، و انکارِ خیال «من استثنا هستم» در او، واقعیت «پس مثل همه مردنی هستی» را پیش چشمش بیاورد.

در داستان ششم (=قدری از توانایی‌ات را به فرزندانت نشان بده!) تنهایی انسان و مرگِ محتوم او، در قالب خشمِ فروخورده‌ی پرستاری در آستانه‌ی مرگ به نمایش درآمده است. پرستاری که اگرچه خود دچار بحران معناست اما معنایی برای زنی در آستانه‌ی مرگ می‌آفریند: «باوجود تمام خود سرزنشگری‌هایت، بخش بهتر وجودت، واژه‌های درستی را برای گفتن یافتند. در پایان، اعمال واقعاً اهمیت دارند، نه افکار.»

در داستان هفتم (=امیدواری به گذشته‌ی بهتر را کنار بگذار) بخش مهمی از وجودِ مراجعی شصت ساله در بند اتفاقی در سیزده سالگی‌اش است؛ و درنهایت، پذیرش و بازتعریف این گذشته است که امکان شکوفایی را پس از سال‌ها برایش فراهم می‌آورد و بدین‌گونه «نویسنده‌ای لب فروبسته» در درونش «صدای خود را می‌یابد»: «تو با خلاقیتت تغییری غیرمنتظره در آن ایجاد کردی. از امیدواری برای گذشته‌ی بهتر دست نکشیدی، بلکه گذشته‌ی جدیدی را برای خودت نوشته‌ای»

داستان هشتم (=با احترام به الی: خودت برو به این بیماری کشنده‌ی لعنتی مبتلا شو!)، ادای دِینی است به مراجعی تنها و گرفتارِ سرطان، که در روزهای آخر زندگی‌اش به سراغ یالوم آمده ولی او که در حال نوشتن رمان «مسئله‌ی اسپینوزا» ست، برخلاف همیشه، چندان خود را درگیر رابطه‌ی درمانی نمی‌کند پس: «تصمیم گرفتم خردمندانه‌ترین و قدرتمندترین جملات الی را گردآوری کنم و این داستان را به یادبود او بنویسم»

یالوم در داستان نهم (=گریه‌ی سه‌گانه)، ده سال پس از کتاب «هنر درمان»، دوباره نشان می‌دهد که چگونه «تشخیص‌گذاری‌های سنتی درج‌شده در آیین‌نامه‌های استاندارد، ممکن است درک پزشک از بیماری را تحریف و یا ناقص کنند.»

داستان دهم (=مخلوقات فانی) تأکیدی مجدد است بر این‌که چگونه پیچیدگی‌های ذهن انسان، امکان تدوین و ارائه‌ی کتابچه‌های راهنما برای درمان بیماران را غیرممکن می‌سازد: «یک‌بار دیگر حس کردم که پیچیدگی بی‌پایان ذهن انسان مرا شکست داده و از بی‌معنایی تلاش‌های صورت گرفته در رشته‌ام برای ساده‌سازی و تدوین و ارائه‌ی کتابچه‌های راهنما برای درمان بیماران با بعضی از روش‌های گروهیِ از پیش طرح‌شده، ناامید شدم» و این‌زمانی روشن می‌شود که یالوم تصمیم می‌گیرد کتاب «تأملات» مارکوس اورلیوس را برای درمان دو نفر از مراجعانش به‌کار گیرد: «تصمیم گرفتم راهکاری نامتعارف را به‌کار ببرم که به‌ندرت در دوره‌ی درمان به‌کاربرده بودم»

بخش‌های گزیده‌ی کتاب مخلوقات فانی

«ازنظر من، تاریک‌ترین مسئله درباره‌ی مرگ این است که وقتی می‌میرم، تمام دنیای من، یعنی دنیای خاطراتم، دنیای ارزشمند نزدیکان و آشنایان و تمام کسانی که تاکنون آنها را شناخته‌ام… همراه من محو خواهد شد. پُف! درست مانند این.»

«نقل‌قولی از شوپنهاور هست که در آن شور و شوق عشق با نور خیره‌کننده‌ی خورشید مقایسه شده است. وقتی این شور و شوق در سال‌های بعد محو می‌شود، ما ناگهان از آسمان پرستاره‌ی شگرفی آگاه می‌شویم که خورشید، آن را تار یا پنهان کرده است. بنابراین، ازنظر من محو شدن شور و شوق جوانی ـ که گاهی ظالمانه است ـ مرا بیشتر قدردان آسمان پرستاره و تمام شگفتی‌های زنده‌بودن می‌کند، شگفتی‌هایی که پیش‌ازاین آنها را نادیده گرفته بودم.»

«به نظر متناقض می‌رسد، اما بیشتر وقت‌ها برای فقدان کسانی که با آنها روابط رضایت بخشی داشته‌ایم، راحت‌تر سوگواری می‌کنیم تا کسانی که روابط چندان رضایت بخشی با آنها نداشته‌ایم، کسانی که کارهای تمام نشده‌ی بسیاری با آنها داریم.»

«زمانی که والدین از دنیا می‌روند، ما همیشه احساس آسیب‌پذیری می‌کنیم چون نه فقط با فقدان آنها روبه‌رو می‌شویم، بلکه با مرگ خود هم مواجه می‌شویم.»

«من رابطه‌ی جنسی را متضاد مرگ می‌دانم؛ آیا اوج لذت جنسی جرقه‌ی اولیه‌ی زندگی نیست؟ نمونه‌های بسیاری را می‌شناسم که احساسات جنسی‌شان برای خنثی‌سازی هراس از مرگ برانگیخته شده است.»

«بارها و بارها مشاهده کرده‌ام که میزان تجربه‌ی ما از وحشت مرگ ارتباط نزدیکی دارد با آن میزان از زندگی که آن را نزیسته‌ایم.»

«یک روز، متوجه شدم عینکم آن‌طور که باید دید خوبی به من نمی‌دهد، بنابراین نزد چشم‌پزشکم رفتم که از من خیلی مسن‌تر بود. او بعدازاینکه چشم‌هایم را معاینه کرد، پرسید چند سال دارم. پاسخ دادم: «چهل سال.» گفت: «چهل سال، ها؟» و عینک خود را برداشت، با دقت تمیزش کرد و گفت: «خب، مرد جوان! درست طبق برنامه پیش می‌روی. مشکلت پیرچشمی است» به یاد دارم که خیلی عصبانی شدم و دوست داشتم به او بگویم: «چه برنامه‌ای؟ چه کسی طبق برنامه پیش می‌رود؟ تو و بیماران دیگرت شاید طبق برنامه پیش بروید، اما من نه! من با بقیه فرق دارم.»

«تغییر «کثافت» به «زیبایی» موفقیت هنری است و اگر عشق انحرافی، مرگ، ناامیدی و از دست دادن نبودند، بخش عمده‌ای از هنر، هرگز متولد نمی‌شد.»

«وقتی حس کنی که به‌طور کامل زندگی نکرده‌ای، فکر کردن درباره‌ی مرگ همیشه دردناک‌تر می‌شود.»

«فقط برداشت‌های خودمان به ما آسیب می‌رساند. برداشت‌هایت را عوض کن تا آسیب از بین برود.»

منبع:

خانه روانشناسی
تهیه و تنظیم : زهره ارشد
( گروه آموزشی – علمی خانه روانشناسان مشاوران و حرف یاورانه )

The post اروین یالوم appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.