مراحل شش‌گانه رشد اخلاقی کلبرگ

سطح اول رشد اخلاقی کلبرگ :  اخلاق پیش عرفی یا پیش قراردادی (تولد تا ده سالگی)

کلبرگ به این دلیل این سطح را تفکر پیش قراردادی (Pre conventional) نامید که کودکان هنوز به‌عنوان اعضای جامعه سخن نمی‌گویند.

مرحله اول رشد اخلاقی کلبرگ ، جهت‌گیری اطاعت و تنبیه

جهت‌گزینی بر اساس تنبیه و اطاعت از قوانین به‌منظور اجتناب از تنبیه می‌باشد. این مرحله مشابه اولین مرحله تفکر اخلاقی پیاژه است. کودک بر این باور است که افراد صاحب قدرت، مجموعه ثابتی از قوانین را تدوین کرده‌اند که او باید بدون هیچ‌گونه سؤالی از آن اطاعت کند. در این مرحله ذهن کودک به این شکل است که تنبیه با کار نادرست هم‌بسته است.

مرحله دوم رشد اخلاقی کلبرگ ، فردگرایی و مبادله

جهت‌گزینی بر اساس پاداش و همنوایی برای دریافت پاداش و مزایا می‌باشد. کودکان درمی‌یابند که تنها یک دیدگاه درست که به‌وسیله صاحبان قدرت تدوین شده باشد، وجود ندارد و افراد دارای دیدگاه‌های متفاوت‌اند. تنبیه صرفاً خطری محسوب می‌شود که فرد می‌خواهد از آن اجتناب کند. گاهی این مرحله فاقد حس مسئولیت اخلاقی به نظر می‌رسد، ولی کودکان از اعمال درست، نوعی برداشت خاص دارند. در آنها اندیشه مبادله منصفانه (Fair exchange) وجود دارد که فلسفه آنها حاکی از نوعی مقابله‌به‌مثل است.

سطح دوم، اخلاق عرفی یا قراردادی (حدود ده سالگی)

مرحله سوم رشد اخلاقی کلبرگ ، ارتباطات میان فردی خوب

کودکان الگوی دختر خوب/پسر خوب را نشان می‌دهند که نوعی همنوایی است تا مورد تأیید دیگران قرار گیرند. کودکان وارد سنین ۱۱ و بیشتر شده‌اند و دیگر اخلاق را یک جریان ساده تلقی نمی‌کنند. آنها بر این باورند که مردم باید بر اساس انتظارات خانواده و جامعه زندگی کنند و رفتار «خوب» داشته باشند. رفتار خوب به معنای داشتن انگیزه‌های خوب و احساس‌های میان فردی نظیر عشق، همدردی، اعتماد و توجه به دیگران است.

مرحله چهارم رشد اخلاقی کلبرگ، حفظ نظم اجتماعی

کودکان وابستگی به مراجع قوانین، قوانین و قواعد اجتماعی را رعایت می‌کنند تا از توبیخ مراجع قدرت و احساس گناه در مورد انجام ندادن وظایف در امان باشد. استدلال این مرحله در روابط دو نفر با اعضای خانواده یا دوستان صمیمی خود، بهترین کاربرد را دارد، زیرا از این طریق فرد می‌تواند برای آگاهی از احساس دیگران و نیازهایشان تلاش کند و برای کمک به آنها بکوشد. آنها به نحو وسیع‌تری به جامعه به‌عنوان یک کل توجه می‌کنند. اکنون تأکید بر اطاعت از قوانین، احترام به افراد معتبر و انجام وظایف برای حفظ نظم اجتماعی است.

در این مرحله افراد به‌کرات در مورد حق حیات سخن می‌گویند، ولی برای آنان این حق به‌وسیله مراجع گروه اجتماعی یا مذهبی‌شان مشروعیت یافته است.

سطح سوم ، اخلاق پس عرفی یا فرا قراردادی (کسانی که به سطح تفکر به شیوه عملیات صوری رسیده باشند)

مرحله پنجم رشد اخلاقی کلبرگ قرارداد اجتماعی و حقوق فردی

افراد از اصول پیروی می‌کنند تا از احترام همگان برخوردار باشند و از این طریق احترام به نفس خود را حفظ می‌کنند. در این مرحله مردم از خود سؤال می‌کنند که چه عواملی سازنده یک جامعه خوب است؟ آنها به شیوه‌ای نظری درباره جامعه خود می‌اندیشند و از شرایط جامعه خود جدا می‌شوند و حقوق و ارزش‌هایی را که یک جامعه باید داشته باشد، موردتوجه قرار می‌دهند. سپس جوامع موجود را با در نظر گرفتن این معیارها موردتوجه قرار می‌دهند و به دیدگاهی فرا جامعه‌ای می‌رسند.

همه افراد در دو نکته توافق خواهند داشت: نخست اینکه همه مردم خواهان برخی حقوق اولیه نظیر آزادی و زندگی و تحت حمایت قرار گرفتن هستند و دوم اینکه همه مردم می‌خواهند برای تغییر قوانین غیرمنصفانه رشد جامعه، برخی شیوه‌های دموکراتیک به‌کار گرفته شود. در این مرحله برخلاف مرحله ۴، افراد در مورد عملکرد جامعه به‌صورتی مستقل فکر می‌کنند. در این مرحله افراد پیشنهاد می‌کنند که ما باید از حق‌وحقوق افراد محافظت کنیم و بحث‌هایمان را از طریق فرایند دموکراتیک دنبال کنیم. ولی فرایندهای دموکراتیک به‌تنهایی همواره به نتایجی که احساس می‌کنیم عدالت است منجر نمی‌شود، مثلاً اکثریت جامعه ممکن است به قانونی رأی دهند که مزاحم اقلیت باشد.

مرحله ششم رشد اخلاقی کلبرگ اصول جهانی یا اصول اخلاقی

افراد اعمال خود را طبق اصولی که شخصاً انتخاب کرده‌اند هدایت می‌کنند. در این اصول عدالت، سرافرازی و برابری، ارزش شناخته می‌شود. از اصول پیروی می‌کنند تا از سرزنش خویشتن در امان باشد. رسیدن به این مرحله مستلزم دستیابی به تدوین اصول اخلاقی انتزاعی است که مرحله ۶ در کمتر از ۱۰% افراد دیده می‌شود، به همین دلیل کلبرگ این مرحله را از دستورالعمل خود حذف کرد و آن را مرحله نظری (Theoretical stage) نامید.

افراد در این مرحله بر این باورند که عدالت مستلزم آن است که نظرهای همه احزاب و گروه‌ها را مهم تلقی کنیم و برایشان و منزلت همه مردم به‌عنوان افراد جامعه احترام قائل شویم. اصول عدالت، جنبه‌ای جهانی دارد و شامل همه افراد می‌شود. ما به قانونی رأی نخواهیم داد که به نفع برخی و به ضرر برخی دیگر باشد. یکی از موضوعاتی که مرحله ۵ را از مرحله ۶ متمایز می‌کند، نافرمانی شهروندان است.

موضوعات نظری

رشد چگونه اتفاق می‌افتد

کلبرگ معتقد بود که مراحل او، محصول بلوغ و رسش نیستند. یعنی ساختارها و توالی مراحل، الزاماً بر اساس یک طرح ژنتیکی ظاهر نمی‌شوند.

کلبرگ اعتقاد داشت که مراحل او، محصول اجتماعی شدن هم نیست. مراحل در واقع از تفکر خود ما درباره مسائل اخلاقی سرچشمه می‌گیرند. تجربه‌های اجتماعی، رشد را گسترش می‌دهند، ولی این کار از طریق تحریک فرایندهای ذهنی ما انجام می‌گیرد. هنگامی‌که با دیگران به بحث و گفتمان می‌پردازیم، دیدگاه‌های ما مورد سؤال و چون‌وچرا قرار می‌گیرد و به همین دلیل ما را برمی‌انگیزد تا با جهت‌گیری‌های جدید و پیچیده‌تر کنار بیاییم.

کلبرگ همچنین گاهی اوقات در مورد وقوع تغییر از طریق فرصت‌های نقش‌پذیری، یعنی فرصت‌های دیدن و ملاحظه دیگران، صحبت کرده است. هنگامی‌که کودکان با دیگران تعامل می‌کنند، می‌فهمند که نظر افراد با هم تفاوت دارد، ضمن آنکه چگونگی هماهنگ کردن این دیدگاه‌ها را در فعالیت‌های توأم با همکاری یاد می‌گیرد.

مفهوم مرحله

پیاژه معتقد بود که مراحل راستین رشد ذهنی، دارای چندین معیار است:

1. از لحاظ کیفی، روش‌های فکری متفاوتی هستند
2. کلیت‌های ساختاریافته‌ای هستند
3. در تسلسلی غیر قابل‌تغییر پیش می‌آیند،
4. آنها را می‌توان به شکل وحدت سلسله مراتبی مشخص کرد، و
5. تسلسل آنها به‌صورتی عمومی، در همه فرهنگ‌ها دیده می‌شود.

کلبرگ سعی کرد نشان دهد که مراحل او، چگونه همه این معیارها را در بر می‌گیرد.

1. تفاوت‌های کیفی. واضح به نظر می‌رسد که مراحل کلبرگ از نظر کیفی با یکدیگر تفاوت دارند.
2. کلیت‌های ساختاریافته. مراحل تنها پاسخ‌هایی مجزا نیستند بلکه الگوهایی کلی از تفکر هستند که به‌طور یکسان، خود را در خلال انواع متفاوتی از موضوعات نشان می‌دهند.
3. تسلسل غیر قابل‌تغییر. افراد نمی‌توانند مراحل را یک در میان سپری کنند یا به شکلی مختلط، از آنها عبور کنند. همه کودکان، الزاماً به بالاترین مرحله نمی‌رسند؛ زیرا ممکن است آنها تحریک هوشی لازم را به‌دست نیاورند. ولی کودکان تا هنگامی‌که در مراحل به‌پیش می‌روند، این مراحل را به‌صورت منظم پشت سر می‌گذارند.
4. وحدت سلسله مراتبی. هنگامی‌که کلبرگ ادعا کرد که مراحل او وحدت سلسله مراتبی دارد، منظورش این بود که مردم بینش‌های به‌دست آمده در مراحل اولیه‌تر را از دست نمی‌دهند، بلکه آنها را در چهارچوب‌های جدید و وسیع‌تری وحدت می‌بخشند و یکپارچه می‌کنند.
5. تسلسل عمومی. کلبرگ نظیر همه نظریه‌پردازان مرحله‌ای، بر این باور است که تسلسل او جنبه عمومی دارد و در همه فرهنگ‌ها یکسان است.

تفکر اخلاقی و رفتار اخلاقی

نظریه کلبرگ در زمینه تفکر اخلاقی و نه رفتار اخلاقی است. مردم ممکن است در زمینه اخلاقیات دیدگاه‌های متعادل و آرمانی داشته باشند، ولی الزاماً رفتارشان منطبق با این نظریات نباشد

تفکر اخلاقی و سایر اشکال شناخت

کلبرگ ابتدا این مراحل را از نظر ساختارهای شناختی زیربنای آنها، مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داد. سپس به جستجوی موارد مشابه در افکار منطقی و اجتماعی محض پرداخت. او برای این مقصود، مراحل خویش را از نظر قابلیت‌های نقش‌پذیری ضمنی در توجه به دیدگاه دیگران، مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داد.

نگاه زنانه گیلیگان به رشد اخلاقی کلبرگ

گیلیگان در انتقاد از کلبرگ به دلیل جبهه‌گیری او برعلیه زنان و دختران مقاله‌ای منتشر کرد. کلبرگ مراحل خویش را انحصاراً از طریق مصاحبه با پسران تدوین کرده و گیلیگان بر این باور بود که این امر آشکارا، بیانگر توجیهی مردانه از قضیه است.

کاربردهای ضمنی در تعلیم و تربیت

کلبرگ مایل بود که پیشرفت افراد را تا بالاترین مرحله تفکر اخلاقی مشاهده کند. بهترین جامعه دارای افرادی خواهد بود که نه تنها نیاز به نظم اجتماعی را درک می‌کنندکنند (مرحله ۴). بلکه می‌توانند دیدگاه‌های مربوط به اصول جهانی نظیر عدالت و آزادی (مرحله ۶) را نیز پذیرا باشند. او بر این باور بود که اگر قرار باشد کودکان تفکر خود را سازماندهی مجدد کنند، باید بیشتر فعال باشند.

اگرچه کلبرگ به مدل تعارض-شناختی تغییر پایبند بود، ولی همچنین راهبرد دیگری به نام رویکرد اجتماع عادل را گسترش داد. در این روش، تأکید بر افراد نیست، بلکه بر گروه است. رویکرد اجتماع عادل، برخی از پیروان کلبرگ را دچار مشکل کرد. اگرچه دانش آموزان تشویق می‌شدند تا در موارد متعددی در تصمیم‌گیری‌های دموکراتیک شرکت کنند، ولی در عمل بزرگ‌سالان به نحو فعالی دیدگاه خود را مطرح می‌کردند. رویکرد اجتماع عادل بر جهت‌گیری‌های اخلاقی در گروه‌ها تأکید دارد.

ارزشیابی

کلبرگ یکی از پیروان پیاژه بود که یک تسلسل تفصیلی جدید را درباره مراحل تفکر اخلاقی پیشنهاد کرد. پیاژه اصولاً دو مرحله را در تفکر اخلاقی تشخیص داد که دومین مرحله در اوایل نوجوانی پدید می‌آید. کلبرگ مراحل دیگری را که در دوره نوجوانی و بزرگ‌سالی گسترش می‌یابد مطرح ساخت، او پیشنهاد کرد که برخی از مردم حتی به مرحله فرا قراردادی تفکر اخلاقی می‌رسند که در آن، دیگر جامعه خود را آن‌طور که هست نمی‌پذیرند. بلکه به‌صورتی عمیق و مستقل، در مورد یک جامعه خوب و ایده آل فکر می‌کنند.

پیمان دوستی
۲۸ فروردین ۱۳۹۴

منبع

دوستی

The post رشد اخلاقی کلبرگ و مراحل شش‌گانه appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

چرا کودک دروغ می‌گوید؟

دروغ گفتن کودکان دلایل گوناگونی دارد. نخستین دلیل دروغ‌گویی کودکان این است که دروغ را از پدر و مادرشان یاد می‌گیرند. برای نمونه کسی به موبایل شما زنگ می‌زند و شما از فرزندتان می‌خواهید که پاسخ تلفن را بدهد و بگوید که شما موبایلتان را در خانه جا گذاشته‌اید. کودک در این شرایط دروغ‌گویی را از پدر و مادر می‌آموزد و از دید او این کار رفتاری ناپسند نیست چون هنوز به رشد اخلاقی نرسیده است و توان درک خوب و بد را به خوبی ندارد.

بر پایه‌ی دیدگاه رشد اخلاقی لارنس کلبرگلا کودک درک اخلاقی متفاوتی نسبت به بزرگ‌سال دارد. او رفتار پسندیده را رفتاری می‌داند که با انجامش پاداش دریافت کند یا اگر انجامش ندهد تنبیه شود. به نمونه‌ای که گفتم برگردیم اگر کودک به کسی که به موبایل زنگ زده است دروغ نگوید و تلفن را به پدر یا مادرش بدهد با چه واکنشی روبه‌رو خواهد شد؟ روشن است که پدر و مادر کودک دروغ‌گو را سرزنش خواهند کرد و می‌گویند که باید به کسی که زنگ زده دروغ می‌گفته پس کودک در این‌جا برداشت می‌کند که گاهی باید به بزرگ‌سالان دروغ گفت. هنگامی‌که کودک رفتار بدی انجام داده است (برای نمونه: لیوان را شکسته است) دروغ می‌گوید. اما این دروغ بیش از آن‌که برای جلوگیری از تنبیه باشد برای این است که از ناراحت شدن پدر و مادر جلوگیری کند.

دروغ‌گویی می‌تواند با گذر زمان یک رفتار عادی و همیشگی شود. یکی از دلایلی که کودکان پیاپی دروغ می‌گویند این است که پدر و مادر واکنش درستی در برابر دروغ‌گویی کودکشان نشان نداده‌اند. کودک دروغ‌گو یی را در مدرسه و با دیدن رفتار همسالانش نیز می‌آموزد یکی از چیزهایی که همیشه باید به یاد بسپاریم این است که رفتار همسالان تأثیر شگرفی بر روی کودک می‌گذارد. دروغ‌گویی کودکان در مدرسه هم بیش‌تر برای جلوگیری از تنبیه و سرزنش انجام می‌شود.

گاهی کودک برای جلب‌توجه بزرگ‌ترها و یا نشان دادن ناخشنودی‌اش دروغ می‌گوید. هدف کودک از این رفتار جلوگیری از تنبیه یا دریافت پاداش نیست. در این شرایط کودک تلاش می‌کند تا احساس و پندارش را به پدر و مادر نشان دهد. یکی دیگر از دلایلی که کودکان دروغ می‌گویند این است که توان نه گفتن ندارند. گاهی پدر و مادر یا همسالان از کودک خواسته‌هایی دارند که علاقه‌ای به آن‌ها ندارد یا توانایی انجامش را ندارد. در چنین شرایطی کودک به خواسته‌ی آن‌ها بله می‌گوید اما از انجام آن خودداری می‌کند و در پایان ناچار به دروغ گفتن می‌شود.

با کودک دروغ‌گو چه‌کار کنیم؟

کم‌تر پدر و مادری است که تاکنون از فرزندش دروغ نشنیده باشد. بسیاری از پدران و مادران نمی‌دانند که در برخورد با دروغ‌گویی فرزندشان چه رفتاری از خود نشان دهند. برخی از پدر و مادران واکنش خشم و پرخاشگرانه نشان می‌دهند و برخی کودک را تنبیه می‌کنند من به شما چند راهکار برای برخورد با دروغ‌گویی خواهم داد.

به کودک برچسب دروغ‌گو نزنید

پیش از هر چیز نباید رؤیاپردازی را با دروغ‌گویی یکی دانست. برخی از پدر و مادران گفته‌های رؤیاپردازانه‌ی کودک را با دروغ اشتباه می‌گیرند. رؤیاپردازی یکی از ویژگی‌های دوران کودکی است. به کودکی که تخیل نیرومندی دارد نباید برچسب دروغ‌گویی زد. تخیل و رؤیاپردازی می‌تواند نشانه‌ای از هوش سرشار کودک باشد.

اگر کودکتان به شما دروغ می‌گوید نباید او را با نام دروغ‌گو صدا کنید. برچسب دروغ‌گویی باعث می‌شود کودک در برابر شما حالت تدافعی بگیرد. برچسب زدن به کودک به‌جای آن‌که او را از دروغ‌گویی بازدارد او را به دروغ‌گویی جذب می‌کند.

خونسرد باشید و تصمیم شتاب‌زده نگیرید

اگر از کودکتان دروغ می‌شنوید خشمگین نشوید شتاب‌زده واکنش نشان ندهید. نخست تلاش کنید خونسردی خود را به‌دست بیاورید و در آرامش با کودکتان گفت‌وگو کنید تصمیم به تنبیه کردن کودک، به‌ویژه تنبیه جسمانی بزرگ‌ترین اشتباهی است که می‌تواند از سوی شما سر بزند.

بگذارید فرزندتان احساس امنیت کند

گاهی کودکان راستی و حقیقت را پنهان می‌کنند چون بر این باورند که شنیدن حقیقت از سوی پدر و مادر آن‌ها را خشمگین می‌کند و تنبیه به دنبال دارد. تلاش کنید به کودکتان اطمینان دهید که با راست‌گویی، خشم شما برانگیخته نمی‌شود و او ایمن خواهد بود. اگر کودک بداند که با راست‌گویی، تنبیه و سرزنش نمی‌شود از دروغ پرهیز می‌کند.

الگوی خوبی برای کودک باشید

همان‌گونه که گفتم کودکان دروغ‌گویی را از پدر و مادرشان نیز می‌آموزند تلاش کنید الگوی خوبی برای فرزندتان باشید. از او نخواهید که به دیگران دروغ بگوید. به او و دیگران دروغ نگویید. نخستین الگوی هر کودکی پدر و مادرش است رفتار درست شما کودکتان را راست‌گو خواهد کرد.

فرزندتان را به راست‌گویی تشویق کنید

شنیدن یک حقیقت تلخ بهتر از یک دروغ شیرین است. کودکتان را به راست‌گویی تشویق کنید. اگر کار نادرستی از او سر زده است و به شما حقیقت را می‌گوید؛ با لبخند از او به خاطر این‌که راست گفته است سپاس‌گزاری کنید و به او کمک کنید تا مشکلی که پیش آمده را برطرف کند. شما با این کار شجاعت راست‌گویی را به کودکتان می‌دهید.

با کودک دروغ‌گو منطقی گفت‌وگو کنید

با کودکتان گفت‌وگو کنید به او بگویید که دروغ گفتن تأثیر مثبتی نخواهد داشت؛ حقیقت هرگز پنهان نمی‌ماند و هنگامی‌که دروغ آشکار شود احساس بی‌اعتمادی پدید می‌آید. از او بخواهید که راست‌گو باشد و به‌جای دروغ گفتن تلاش کند که رفتار نادرستی که از او سر زده است را در اندازه‌ی توانش جبران کند.

از روان‌شناس کودک کمک بگیرید

اگر راهکارهایی که گفته شد روی کودک تأثیر مثبت نداشت می‌توانید از روان‌شناس کودک کمک بگیرید. یک روان‌شناس باتجربه و آگاه می‌تواند به بررسی و ریشه‌یابی دلایل دروغ‌گویی کودک بپردازد و درمان مؤثری برای این رفتار انجام دهد. گاهی دلیل دروغ‌گویی کودک پیچیده‌تر از این‌هاست. انسان جانداری پیچیده است و در برخورد با شرایط یکسان، واکنش‌های گوناگونی از خود نشان می‌دهد پس اگر خودتان نتوانستید به فرزندتان کمک کنید از روان‌شناسی که در این زمینه توانایی و مهارت دارد کمک بگیرید.

منبع

آقای روان‌شناس

The post کودک دروغ‌گو appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.