(خطر جدی لو رفتن داستان فیلم جوکر)

تلاش برای به رسمیت شناخته شدن

اریک برن، در کتاب بازی‌ها، هر تماس صمیمانه را نوعی نوازش می‌داند و هر نوازش را تلاشی برای به رسمت شناختن حضور دیگری تعریف می‌کند و به سادگی چنین می‌نویسد: «اگر نوازش نشوی، مخت می‌پُکد.» به عبارت تخصصی‌تر، اگر حضورت به رسمیت شناخته نشود، از مسیر روان‌رنجوری به درۀ روان‌پریشی پرت می‌شوی. طبق این دیدگاه، تروریست ترور می‌کند تا عکسش در صفحۀ اول روزنامه‌ها چاپ شود. این چند جمله می‌تواند فیلم جوکر را خلاصه کند.

فیلم با مبارزۀ آرتور فلک یا همان جوکر (با نقش‌آفرینی به یاد ماندنی خوآکین فینیکس) آغاز می‌شود. آرتور که کاراکتر خوش‌قلبی است تمامی تلاش خود را به کار می‌بندد تا اصطلاحا مخش نپکد. او علی‌رغم تلاش‌های وافرش برای به رسمیت شناخته‌شدن، دائما از طرف جامعه طرد و تحقیر می‌شود. با مشکلات روانی زیادی از جمله ناخویشتن‌داری عاطفی (اختلالی که در آن فرد نمی‌تواند جلوی خنده یا گریه‌اش را در شرایط غیر معمول بگیرد) و اختلال شخصیت اسکیزوتایپی دست و پنجه نرم می‌کند . آرتور با جمله‌ای به یادماندنی وضعیت خود را توصیف می‌کند: بدترین قسمت داشتن یک بیماری روانی این است که جامعه از تو انتظار دارد طوری رفتار کنی که انگار آن بیماری را نداری.

نمونه‌ای از ممارست‌های آرتور فلک قبل از سقوط

آرتور به سادگی تسلیم نمی‌شود؛ نگه‌داری از مادر، کار کردن به عنوان دلقک، علاقه به شرکت در برنامۀ زندۀ تلویزیونی، صحبت با روانشناس، مصرف دارو، دست و پا زدن برای برقراری ارتباط با خانوادۀ وِین و اجرای استندآپ از جمله‌ تلاش‌های بی‌نتیجۀ او برای فرار از پکیدن مخش است. نهایتا آخرین ریسمانی که او را به عنوان یک موجود به “رسمیت شناخته شده” نگه‌ داشته است نیز پاره می‌شود و آرتور از گذشته خود و مادرش آگاه می‌شود. آرتور به شخصیتی تبدیل می‌شود که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد. یک بمب ساعتی متحرک.

نمایش کشتن مجری در برنامۀ زنده با کمک یک خوش‌شانسی، بهترین فرصت برای به رسمیت شناخته‌شدن است. حالا دیگر برای او مهم نیست خوب دیده شود یا بد، او راه دیده شدن را پیدا کرده است. او حالا باید کاری کند که مخش نپکد و همین کار را طی یک نمایش با شکوه انجام می‌دهد. اینگونه جوکر زاده می‌شود و بالقوگی‌اش را بالفعل می‌کند.

فیلم جوکر، راننده تاکسی مدرن

این فیلم از لحاظ ساختار و محتوا، مخاطب را به یاد فیلم “راننده تاکسی” می‌اندازد. می‌توان گفت که شخصیت جوکر تا حد زیادی شبیه شخصیت تراویس بیکل است، داستان تقریبا همان روند را طی می‌کند و حضور رابرت دنیرو در فیلم نیز این موضوع را یادآوری می‌کند. هر چند از لحاظ قدرت این دو فیلم را هم‌تراز هم ندیدم، اما به نظرم همین که این فیلم توانست ارجاعی شریف به فیلم مارتین اسکورسیزی بدهد، برای منِ مخاطب کافی بود.

همدلی در برابر همدردی

فیلم چگونگی فاصله گرفتن جوکر از عقلانیت و پیش گرفتن راه جنون را نسبتا خوب نشان می‌دهد، اما بیشتر از این که همدلی مخاطب را برانگیخته کند، حس همدردی را در او بیدار می‌کند. این روش که روش کلیشه‌ای سینمای هالیوود است، دامن فیلم joker 2019 را نیز می‌گیرد. تاد فیلیپس و تیم نویسندگی‌اش به جای این که به مخاطب نشان دهند که یک جوکر چطور ساخته می‌شود، بیشتر سعی می‌کنند با ایجاد حس ترحم و دلسوزی احساسات مخاطب را جریحه‌دار کنند. دستکاری عواطف و ایجاد احساس ترحم از لحاظ روانشناختی هدف مناسبی محسوب نمی‌شود.

بعد از فیلم‌هایی که با رویکرد همدلی ساخته می‌شوند، معمولا مخاطب حس می‌کند شخصیت داستان را درک کرده و به شناخت بهتری از او رسیده است ولی در فیلم‌هایی با رویکرد دوم، معمولا مخاطب فیلم به شدت هیجانی است و سعی می‌کند خود را جای شخصیت اصلی بگذارد و به او به خاطر رفتارهایش حق بدهد. در رویکرد اول، شناخت شخص درگیر شده است و پیش‌فرض‌های اخلاقی‌اش تکان می‌خورد؛ در رویکرد دوم، اصطلاحا مخاطب سمپات شخصیت اصلی داستان می‌شود و خود را جای او می‌گذارد و به او کاملا حق می‌دهد. باید در نظر داشت با توجه به مدیوم سینما و محدودیت‌های انسانی ذهن مخاطب، فیلمی وجود ندارد که این دو رویکرد را به شکلی ناب داشته باشد و همۀ فیلم‌ها لاجرم ترکیبی از این دو رویکرد هستند. با همۀ این اوصاف، به نظر شخصی من فیلم “راننده تاکسی” بیشتر با رویکرد اول پیش رفت و “جوکر” با رویکرد دوم.

جوکر: شخصیتی قوی یا ضعیف؟

سؤال اساسی این است که آرتور جوکر شد یا انتخاب کرد که جوکر شود؟ ویکتور فرانکل، روانشناس بزرگ اتریشی سه سال در اردوگاه کار اجباری نازی‌ها در شرایطی به مراتب دهشتناک‌تر از گاتهام آرتور،  زندگی کرد. با این وجود او بعد از شرح و بررسی کامل این شرایط غیر انسانی در کتاب انسان در جست جوی معنا، نتیجه‌گیری تکان‌دهنده‌ای می‌کند: انسان‌هایی که شرافت انسانی‌شان را در این شرایط از دست دادند خودشان انتخاب کردند که دیگر شریف نباشند و بر عکس. او اعتقاد داشت این خود زندانیان بودند که انتخاب کردند خوب بمانند یا بد. فرانکل ویژگی یک انسان قوی و مسئول را از خودفراروندگی می‌داند، یعنی فرد علی رغم شرایط دردناکش از خودش فراتر رفته و تسلیم شرایط بیرونی نشود.

در فیلم این دیدگاه احساس نمی‌شود. فیلم بیشتر به ما می‌گوید که شرایط بیرونی آرتور را جوکر کرد، نه انتخاب فردی او. از این منظر جوکر را که به توانمندی‌هایش با کشتن مجری فعلیت می‌بخشد، نمی‌توان کاراکتری قدرتمند با احساس فاعلی بالا قلمداد کرد.

جوکر خوآکین فینیکس در برابر جوکر هث لجر

نسبت جوکر خوآکین فینیکس به جوکر هث لجر کاملا با نسبت فیلم جوکر به فیلم تاکسی درایور فرق دارد. در مورد دوم فیلم جوکر توانست ادای دینی شریف به فیلم راننده تاکسی کند ولی به هیچ وجه از سایه آن خارج نشد و ابهت آن را نتوانست لمس کند.

در مورد اول شرایط برای فینیکس بسیار سخت بود. لجر کاملا این وادی را قتح کرده بود و به شدت روی این نقش سایه انداخته بود. برای مخاطب عامی سینما چون نگارنده پیش از دیدن فیلم، باور این که بتوان جوکری ساخت و از سایه جوکر هث لجر خارج شد ناممکن می‌نمود اما خوآکین فینیکس با قدرت زیادی از پس این کار بر امد و بازی‌ای قدرتمند، منحصر به فرد و به یاد ماندنی ارائه داد. اگر فیلم تاد فیلیپس توانست به خوبی ادای دینی به فیلم اسکورسیزی کند، فینیکس توانست جوکری کاملا مستقل و متفاوت از هث لجر خلق کند. بی شک بازی خوآکین فینیکس بزرگترین نقطه فیلم است.

نویسنده بهروز هاشمی روانشناس و درمانگر

The post تحلیل و بررسی روانشناختی فیلم جوکر ۲۰۱۹ appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.

ساکن طبقه وسط نخستین اثر سینمایی شهاب حسینی در نقش کارگردان می‌باشد که در مهر ۱۳۹۳ مورد اکران عمومی قرار گرفت. شهاب حسینی در این فیلم ۳۸ نقش مجزا و متفاوت را بازی کرده و با این کار رکوردی را به نام خود به جای گذاشت که تاکنون کسی موفق به انجام آن نشده است. وی قصد دارد این رکورد را در کتاب رکوردهای گینس ثبت کند. محمدهادی کریمی فیلم‌نامه‌نویس این کار نیز نقش واقعی زندگی خویش یعنی یک روانکاو را در فیلم بازی کرده‌است.

شهاب حسینی در ساکن طبقه وسط اول از همه در قالب نویسنده‌ای فرورفته که بناست کتاب تازه‌اش را بنویسد اما همزاد پنداری او با شخصیت‌های مختلف این کتاب که از شرقی‌ترین چهره‌ها مانند شیخ صنعان، سهروردی، مولانا و سقراط حکیم گرفته تا غربی‌ترین چهره‌ها مانند راجر واترز، کرت کوبین و اسحاق نیوتن را دربرمی‌گیرد باعث شده او یک سری نقش متفاوت و دست‌اول ایفا کند. او در جایی از فیلم نیز نقش چه گوارا، انقلابی معروف لاتین را بازی کرده تا ردپای شخصیت سیاسی هم در کارش باشد. زکریا و مسیح دو پیامبری هستند که شهاب در قالب آنها فرورفته و البته که نقش‌های فرهاد مهراد خواننده ایرانی و لیونل مسی بازیکن باشگاه فوتبال بارسلونا نیز جای ویژه‌ای در هنرنمایی شهاب حسینی داشته‌اند.

فیلم ساکن طبقه وسط مفاهیم و سوالات بنیادین فلسفی را برای مخاطب مطرح می کند.

این سوالات شامل ازدواج، تولد و مرگ می شود و کارگردان می خواهد

مخاطب خودش را به یک چالش فلسفی دعوت کند.

پلورالیزم و اشاره به تفکرات فلسفی گوناگون

در این فیلم ما شاهد تفکرات فلسفی گوناگونی هستیم از ماتریالیسم گرفته تا تفکرات خدا شناسی و ماورا الطبیعه.

در واقع کارگردان قصد داشته نویسنده ای را در فیلم به تصویر بکشد که به دنبال جاودانگی است و در این مسیر به دنبال  فلسفه های گوناگون می رود و به  زندگی مشاهیر ایران و جهان اشاره داشته است.

پلورالیزم یا تکثرگرایی در فیلم به مخاطب بیان می کند که فیلم حقیقت مطلق یا یک ایدئولوژی کل را به تصویر نمی کشد و داستان فیلم کاراکتر هایی را به نمایش گذاشته است که با ایدئولوژی و ارزش های مختلفی زندگی می کنند.

در اینجا می توان به کتاب هرمنوتیک مدرن اشاره کرد که می گوید: هر چیزی که ما در این جهان درک می کنیم نه بیشتر از یک تاویل است نه کمتر از آن. در واقع ادراکات ما در قالب ارزش های ذهنی خودمان تحلیل می شوند.

اگر بخواهیم با مفهوم این عبارت اشنا شویم باید به کاراکتر های فیلم اشاره کنیم. کاراکتر های فیلم ساکن طبقه وسط دارای جهانبینی خاص خود هستند و در راستای ارزش های خود زندگی می کنند.

ساکن طبقه وسط/ نقدی بر جامعه

شهاب حسینی توانسته است به نوعی ارزش های اخلاقی را در ساکن طبقه وسط با نگاه فلسفی به مخاطب خود عرضه کند.

کارگردان به کتاب تهوع سارتر اشاره می کند و از این طریق ارتباطی را در فیلم به وجود می اورد. در واقع معضلات اجتماعی سبب به وجود امدن حالت تهوع کاراکتر صلی (شهاب حسینی) شده است.

روسپیگری، روابط نامشروع دانشجویان دختر با اساتید، فقر و روابط مختلف در شبکات مجازی معضلات اجتماعی هستند که کارگردان آن ها را با نگاه قضاوت و نقد به تصویر کشیده است.

کتاب روی و ریا سارتر

در حوزه روابط که کارگردان آن ها را با نگاه نقد به تصویر کشیده است   می توانیم به کتاب روی و ریا سارتر اشاره کنیم.

نایجل واربرتون در کتاب آثار کلاسیک فلسفه می‌نویسد: «بررسی سارتر در باب روی و ریا به‌حق در مقام یکی از قطعات ماندگار فلسفه قرن بیستم تحسین‌های بسیاری برانگیخته است. در این جا توانایی‌های او به عنوان فیلسوف، روانشناس و رمان‌نویس در کمال موفقیت با یکدیگر تلفیق می‌شوند و در این بررسی پدیدارشناسانه به ثمر می‌نشینند. طوری که بررسی‌های فلسفی خشک و انتزاعی پرشمار در باب این مسئله هیچ‌کدام به گرد پای آن هم نمی‌رسند..»

در واقع سارتر می‌خواهد بیان کند که روی و ریا نوعی از خودفریبی است و سبب از بین بردن آزادی عمل و اختیار می‌شود. روی و ریا دروغی است که به خودمان می‌گوییم تا به این وسیله از اختیار طفره برویم.

سارتر برای توصیف بیشتر از یک زنی مثال می‌زند که در اولین قرار ملاقاتش با مردی حاضر شده است. مردی که نسبت به او نیات جنسی دارد. زن از ماهیت علاقه او باخبر است، بااین‌حال آن را نزد خودش انکار می‌کند و درباره اهمیت و معنای حرف‌هایی مثل «تو چقدر جذابی!» به خودش دروغ می‌گوید و آن‌ها را پیش خودش به صورت تمجیدهای بی‌خطری جلوه می‌دهد که به شائبه جنسی بودن آلوده نیستند. او خودش را فریب می‌دهد زیرا می‌داند که در نگاه مرد او تنها یک بدن و ابژه‌ی جنسی است. بااین‌حال زن دچار روی و ریا می‌شود و از اختیار طفره می‌رود.

ساکن طبقه وسط فیلمی است پر از دیالوگ های فلسفی که با توجه به کانسپت آن، می توان تحلیل های متعددی برایش نوشت.

جمع بندی

کاراکتر اصلی فیلم ( شهاب حسینی) از ایدئولوژی ها و مکتب های فلسفی گوناگونی برای رسیدن به جاودانگی کمک می گیرد. اما در اخر به اصل خود که آفریدگار باشد باز می گردد و به آرامش و جاودانگی می رسد.

طبقه وسط به فردی اشاره می کند پر از سوالات و نگرانی های فلسفی که از طبقه پایین خود که ماتریالیسم باشد فاصله می گیرد و خود را به منبع معنویت می رساند.

در سکانس اخر می توان درک کرد که کارگردان ماتریالیسم را نقد می کند و راه رسیدن به جاودانگی و آرامش را خداوند می داند.

روزنامه نگار: امیر حسین حسینی پور

The post تحلیل محتوایی فیلم ساکن طبقه وسط appeared first on مجله تخصصی روانشناسی بهداشت روان.